योग: कर्मसु कौशलम्

कर्मयोग लेखमाला – भाग १

कर्मबंधनावरील लेख (कर्मात् कर्म उदच्यते – भाग १भाग २) वाचून अनेक वाचकांनी ‘कर्मयोग’ या विषयावर लेख लिहिण्याची विनंती केली. परंतु, पीएचडीच्या कामाचा व्याप वाढल्याने ते शक्य झालं नाही. आता काही महिन्यांच्या स्वल्पविरामानंतर पुन्हा एकदा लिखाण सुरू करण्याचा प्रयत्न आहे. कर्मयोग विषयाचा आवाका प्रचंड आहे. श्रीमद्भगवद्गीतेचा प्रमुख प्रतिपाद्य विषय म्हणजे कर्मयोग. त्यामुळे लोकमान्य टिळक ‘गीतारहस्य’ या ग्रंथाला ‘कर्मयोगशास्त्र’ असे संबोधतात. कर्मयोगासारखा अथांग विषय ब्लॉगच्या माध्यमातून मांडणे, म्हणजे आकाश चिमटीत पकडण्यासारखे आहे. कर्मयोगाचे संपूर्ण विवेचन केवळ एक लेखात करणे शक्य नाही. त्यामुळे लेखमालेच्या स्वरुपात कर्मयोग उलगडून सांगण्याचा माझा प्रयत्न असेल. ‘कर्मयोग म्हणजे काय?’ या केवळ एकाच प्रश्नाचा विचार या लेखात आपण करणार आहोत. ही लेखमाला जसजशी पुढे जाईल, तसे आपण कर्मयोगाचे अधिक पैलू उलगडत जाऊ.

‘कर्मयोग’ या शब्दात दोन प्रमुख संज्ञा दडल्या आहेत – कर्म आणि योग. या प्रत्येक संज्ञेला विशिष्ट अर्थ आहे. तो समजून घेतल्यास कर्मयोगाची संकल्पना अधिक सोपी होईल. कर्म म्हणजे क्रिया, काम, कृती, कार्य, इत्यादी. आपल्या जीवनातील विविध क्रिया (श्वास घेणे, उठणे, बसणे, चालणे, खाणे, झोपणे, वगैरे), कामे (घरगुती कामे, ऑफिसमधील कामे, धंदा-व्यवसायाची कामे, इत्यादी), कृती (हसणे, रडणे, चिडणे, आदी) या सर्वांचा समावेश ‘कर्म’ या संकल्पनेत होतो. कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक क्रिया नव्हेत. त्यात मानसिक कर्मांचाही समावेश होतो. आपल्या मनात सतत निरनिराळ्या गोष्टींचा विचार सुरू असतो. आपण चिडतो, रागवतो, प्रेम करतो, द्वेष करतो, अनेक विषयांचे मनन – चिंतन करतो, इत्यादी.. या सर्व मानसिक क्रियांचाही ‘कर्म’ या संज्ञेत अंतर्भाव होतो. संपूर्ण मानवी जीवन कर्माने व्याप्त आहे. असा एकही क्षण सापडणार नाही, ज्यात आपल्याकडून कर्म घडत नाही. अगदी झोपेतसुद्धा आपला श्वासोच्छवास सुरू असतो आणि मेंदूचे कार्य तर अव्याहत सुरूच असते. ही सर्व कर्मे मनुष्याच्या मृत्यूनंतरच थांबतात. त्यामुळे ‘कर्म’ हे मानवाच्या जिवंतपणाचे लक्षण आहे, असे म्हटले तर वावगं ठरणार नाही.

‘योग’ म्हणजे भारतीय तत्त्वज्ञानाने विश्वाला दिलेली अनमोल देणगी. ‘योग’ हा शब्द ‘युज्’ या धातूपासून निर्माण झाला. त्याचा अर्थ ‘जोडणे, जुळवणे, एकत्र आणणे, एकत्रावस्थिती’ असा होतो. मग अध्यात्मातील योगात नक्की काय एकत्र येते? याचे उत्तर अगदी सोपे आहे. भारतीय अध्यात्मातील वेदांतविचार असे सांगतो, या संपूर्ण विश्वात चैतन्य (universal consciousness) भरलेलं आहे. त्याच चैतन्याचा अंश (individual consciousness) मानवी शरीरातही वास करतो. परंतु, शरीरात वसणाऱ्या चैतन्याचा प्रत्यय आपल्याला सहजासहजी येत नाही. कारण, त्या चैतन्यशक्तीवर अनेक प्रकारचे आवरण असते. आपल्या इच्छा, कामना, वासना, हव्यास आदींनी हे आवरण निर्माण होते. तैत्तरीय उपनिषद असे सांगते, मानवी शरीर हे पाच कोशांनी अर्थात पंचकोशांनी (अन्नमय , प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय व आनंदमय) बनले आहे. यांमधील सर्वात सूक्ष्म असणारा आनंदमय कोश म्हणजेच सच्चिदानंदरुपी चैतन्य. उर्वरित चार कोशांना पार केल्यावरच चैतन्याची अनुभूती येते (self-transcendence). शरीर, मन, बुद्धी इत्यादीच्या पलीकडे  अन्य काहीतरी आहे, जे माझे खरे ‘स्व’-रूप (true self) आहे, अशी जाणीव निर्माण होते. खरा मी म्हणजे माझे शरीर नसून माझ्यात असेलेले चैतन्य हेच अंतिम सत्य आहे, अशी अनुभूती येते. आदि शंकराचार्य ‘स्व’रूपाचे वर्णन करताना सुप्रसिद्ध निर्वाणषटक स्तोत्रात म्हणतात, ‘शिवोऽहं शिवोऽहं’ (मी म्हणजे अविनाशी, अनंत ‘शिव’तत्त्व आहे). थोडक्यात, माझ्या हृदयातील चैतन्यशक्ती व विश्वातील चैतन्यशक्ती यांची एकत्रावस्थिती म्हणजे ‘योग’. सर्व काही ‘एक’ आहे, दुसरे (द्वैत) काहीच नाही, अशी अद्वैताची अनुभूती म्हणजे योगानुभूती.

ही योगस्थिती कशी साधायची? आपल्यासारखी सामान्य माणसं ही स्थिती प्राप्त करू शकतात का? या प्रश्नाचे स्पष्ट व ठळक उत्तर ‘हो’ असे आहे. योगस्थिती साध्य करण्यासाठी अध्यात्मशास्त्राने तीन प्रमुख मार्ग सुचवले आहेत – ज्ञान मार्ग (ज्ञानयोग), भक्ती मार्ग (भक्तियोग) व कर्म मार्ग (कर्मयोग). कुशाग्र बुद्धीच्या साधकांसाठी ज्ञानमार्ग सांगितला आहे. महाराष्ट्रातील थोर संतांनी ज्या मार्गाचा प्रचार व प्रसार केला, तो म्हणजे भक्ती मार्ग. गृहस्थाश्रमी राहून प्रपंच करणाऱ्या लोकांसाठी कर्मयोग सांगितला आहे. येथे विवेचनाचा प्रमुख विषय कर्मयोग असल्याने अन्य दोन मार्ग तूर्तास बाजूला ठेवू व यातील कर्मयोगाचा विचार करू.

लोकमान्य टिळकांच्या शब्दात सांगायचे झाल्यास, “कर्मयोग म्हणजे कर्म करण्याची विशेष युक्ती”. आपण करत असलेली दैनंदिन कर्मे युक्तीपूर्वक केल्यास ती कर्मे आपल्याला बांधून ठेवत नाहीत. श्रीमद्भगवद्गीतेत दुसऱ्या अध्यायातील ५०व्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, ‘तस्माद्योगाय युज्यस्व योग: कर्मसु कौशलम्’. अर्थात, ‘कर्मे करण्याचे हे कौशल्य (युक्ती) आत्मसात कर’. आपला असा गैरसमज होतो कि, कर्मयोग म्हणजे संन्यास किंवा काहीतरी वेगळे कार्य करावे लागते. परंतु, यात काही तथ्य नाही. कारण, श्रीकृष्णाने अर्जुनास ‘युद्धापासून निवृत्त हो व संन्यास घे’ असे मुळीच सांगितले नाही. किंबहुना, अर्जुनास युद्ध करण्यास प्रवृत्त करणे, हाच गीताकथनाचा मुख्य उद्देशच होता. युद्ध हेच अर्जुनाचे मुख्य कर्म होते. श्रीकृष्णाने त्या कर्मात किंचितही बदल केला नाही. याउलट, तेच कर्म कल्याणकारक होण्यासाठी एक विशेष युक्ती सांगितली. ही युक्ती किंवा कर्म करण्याचे विशेष कौशल्य म्हणजेच कर्मयोग. कर्मे तीच, फक्त ती करण्याची पद्धत मात्र वेगळी, ज्याद्वारे आपले कर्म अधिक निर्दोष होते व अध्यात्मिकदृष्ट्‍या कल्याणकारक होते.

कर्मयोग ‘निवृत्ती’कारक नसून ‘प्रवृत्ती’कारक आहे. कर्मापासून निवृत्त होण्यास न सांगता आपण करत असलेली कर्मे अधिक परिपूर्ण व कल्याणकारक करण्यासाठी कर्मयोग आपल्याला प्रवृत्त करतो. आपण ‘कोणते’ काम करतो यापेक्षा ते ‘कसे’ करतो, याला अधिक महत्व आहे. सॉफ्टवेअर इंडस्ट्रीत कोडींग करणारा आयटी प्रोफेशनल, प्राथमिक शाळेतील शिक्षक, शेतकरी, राजकीय पुढारी, बँकेचा व्यवस्थापक, कवी, लेखक, अभिनेता, महानगरपालिकेचा स्वच्छता दूत, कॉर्पोरेट उद्योजक, सीमेवरील तैनात सैनिक, इत्यादी, इत्यादी… ही यादी अमर्याद आहे. या यादीतील सर्वजण कर्मयोगाच्या अखत्यारीत येतात. गीतेनुसार सर्व प्रकारची कामे समान आहेत. त्यात उच्च-नीच असा भेदभाव मुळीच नाही. त्यामुळे, ‘मला याचा उपयोग नाही’ असे म्हणण्याची मुभा गीता कोणालाही देत नाही.

कर्मयोग अर्थात कर्म करण्याचे कौशल्य म्हणजे काय? वेगळे कर्म करायचे नाही, मात्र वेगळ्या पद्धतीने करायचे म्हणजे नेमके काय? मी कॉर्पोरेट जॉब करतो, तर मला हे कौशल्य आत्मसात करता येईल का? मी अत्यंत व्यवहारी (practical) माणूस आहे. मला कर्मयोग आत्मसात करून मला काय मिळणार आहे? या आणि अशा अनेक प्रश्नांचा मागोवा लेखमालेतील पुढील लेखातून आपण घेणार आहोत. तोपर्यंत, ‘मी ज्या क्षेत्रात कार्यरत आहे, त्यात कर्मयोगाचा अवलंब करणे मला शक्य आहे’, इतके तरी मनात निश्चित करुया!

ता.क. – कर्मयोगावरील तुमचे प्रश्न / शंका मला अवश्य पाठवा. लेखमालेतून त्यांची उत्तरे देण्याचा मी नक्की प्रयत्न करीन.

योग : आत्मोन्नतीचा राजमार्ग

एकदा एका मित्राशी गप्पा सुरू होत्या. प्रचंड वाचन व अत्यंत अभ्यासू असणारा हा मित्र बोलताना असं म्हणाला कि, “भारतीय तत्त्वज्ञान मला निराशावादी वाटतं. महाभारत वाचलं तर पदोपदी जीवनातील शोकांतिका जाणवत राहते. जीवनात कोणतंही काम केलं, तरी त्याचं बंधनात रुपांतर होतं, असे आपले अध्यात्म सांगते. तर मग, आपले जीवन बंधनच नाही का?” त्याचं हे अभ्यासपूर्ण बोलणं साहजिकच विचार करायला प्रवृत्त करणारं होतं. जन्म झाल्यावर कर्म करणं अनिवार्य असेल व कर्म केल्यावर जर बंधन निर्माण होत असेल, तर या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग कोणता? हा मार्ग व्यवहार्य आहे कि केवळ तात्त्विक आहे? दैनंदिन जीवनात सर्वसामान्य व्यक्ती त्या मार्गाचे अनुसरण करू शकतात का? अशा अनेक प्रश्नांना समर्पक उत्तर देणारी भारतीय अध्यात्मातील संकल्पना म्हणजे ‘योग’.

योग ही भारतीय संस्कृतीने जागतिक संस्कृतीला दिलेली एक अनमोल देणगी आहे. भारताच्या पुढाकाराने संपूर्ण विश्व २१ जूनला जागतिक योग दिवस साजरा करतं. योग म्हटल्यावर अनेकांच्या डोळ्यासमोर योगासने किंवा प्राणायाम हे प्रकार येतात. परंतु, योग ही संकल्पना सर्वार्थाने खूप व्यापक आहे. ‘योग’ हा शब्द संस्कृत धातू ‘युज्’वरून निर्माण झाला आहे. त्याचा अर्थ – जोडणे, जुळवणे किंवा एकत्रावस्थिती. ही जोडणी किंवा एकीकरण नेमके कसले आहे? सर्वप्रथम आपण त्याचा विचार करूयात.

आपले अध्यात्म सांगते कि, या समस्त विश्वाची परम शक्ती प्रत्येक जीवात वास करते. विविध उपनिषदे एका सुरात कथन करतात कि, प्रत्येक मनुष्याच्या हृदयरुपी गुहेत परमात्मा निवास करतो. परंतु, त्यावर जड देहाचे आवरण असल्याने आपल्याला त्याची अनुभूती येत नाही व आपण स्वतःला त्याच्यापासून काहीतरी निराळे समजतो. मानवी शरीराची इंद्रिये, त्यांच्या वासना, इत्यादीमुळे आपल्याला स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा विसर पडतो. अद्वैत वेदांत विचारानुसार, आपल्या हृदयातील परमात्माच चराचरात व्यापला आहे. परंतु, ‘स्व’रूपाचा विसर पडल्यामुळे आपण ती अनुभूती घेऊ शकत नाही. ‘योग’ म्हणजे आपल्या हृदयातील व चराचरातील व्याप्त परमात्मा यांची एकत्रावस्थिती. ‘मी शरीर नसून परम तत्त्व आहे व ते अनादि, अनंत, सर्वव्यापी आहे’ अशी अनुभूती म्हणजे योग. इंग्रजीमध्ये एक छान शब्द आहे ‘self-transcendence’. त्याचा अर्थ शरीराची मर्यादा ओलांडून अध्यात्मिक ‘स्व’रुपाची अनुभूती होणे. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, योग म्हणजे आपल्या शरीराच्या मर्यादा पार करून हृदयात वसलेल्या व या सृष्टीत व्यापलेल्या देवाशी एकरूप होणे.

योगपूर्ण अनुभूतीचे वर्णन विविध संतांनी केले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात,

‘अणुरेणुया थोकडा । तुका आकाशाएवढा ॥ गिळुनि सांडिले कलेवर । भवभ्रमाचा आकार ॥

योगाची एकत्रावस्थिती वर्णन करताना तुकाराम महाराज म्हणतात, ‘माझे स्वरूप अणुरेणु इतके सूक्ष्मात सूक्ष्म ते आकाशही व्यापून जाईल इतके अनंत आहे. अर्थात सर्वव्यापी आहे. माझे शरीर म्हणजेच मी असे वाटणारा भ्रम आता गळून त्यापलीकडे मी गेलो आहे.’ आद्य शंकराचार्यसुद्धा योगस्थितीचे नेमके असेच वर्णन करतात – ‘अहं आकाशवत्सर्वं बहिरन्तर्गतोऽच्युतः’ (आकाशाप्रमाणे मी सर्वत्र अंतर्बाह्य व्याप्त आहे) !

योगपूर्ण अनुभूती घेण्यासाठी भगवद्गीतेत तीन प्रमुख मार्ग सांगितले आहेत – ज्ञान योग, कर्म योग व भक्ती योग. प्रत्येक व्यक्ती आपल्या स्वभावानुसार यातील योग्य मार्ग निवडू शकते. जाणकारांच्या मते, ज्ञान मार्ग हा सर्वात कठीण मार्ग आहे. यामध्ये, साधक अध्यात्मिक तत्त्वज्ञानाचा सखोल अभ्यास करून त्यावर सखोल चिंतन करतो. जीव, जीवात्मा, जगत, परमात्मा, सृष्टीची उत्पत्ति, इत्यादी विषयांच्या दीर्घ चिंतनातून व ध्यान, एकाग्रतेतून साधकाला ‘स्व’रूपाचे  ज्ञान प्राप्त होते. कर्म योग म्हणजे दैनंदिन कर्म विशिष्ट प्रकारे केल्यास त्या कर्मांचे बंधन न होता कर्त्याची अध्यात्मिक प्रगती होते आणि त्यातून स्वतःचे व समाजाचे कल्याण होते. या तीन मार्गांतील सर्वात सुलभ मार्ग म्हणजे भक्ती योग. आपल्या इष्ट देवतेची निस्सीम भक्ती व नामस्मरण केल्यास भक्ताला परमेश्वराची अनुभूती होते. सर्व संतांनी आपल्या उपदेशातून भक्तीमार्ग व त्याची महती सर्वसामान्यांना पटवून दिली आहे. योगी अरविंद म्हणतात, ‘प्रत्येक व्यक्तीची प्रकृती, स्वभाव भिन्न आहे. कोणी तासंतास एकाग्र बसून ध्यान करेल, तर कोणी भगवंताच्या भक्तीत रममाण होईल. एकच औषध सर्वांना लागू पडेलच असे नाही. प्रत्येकाच्या आयुष्यात एक क्षण असा येतो, ज्यावेळी त्याला आकस्मिक प्रकाशाची अनुभूती येते व अध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग गवसतो. तो योग्य क्षण ओळखून प्रत्येकाने आपला अध्यात्मिक प्रगतीचा मार्ग आत्मसात करायला हवा.’

ज्ञान योग, भक्ती योग व कर्म योग यातील प्रत्येक योग मार्ग स्वतंत्र अभ्यासाचा विषय आहे. हा लेख म्हणजे केवळ त्यांची तोंडओळख करून देण्याचा प्रयत्न आहे. हे तीनही मार्ग केवळ तात्त्विक स्वरूपाचे नसून प्रत्येक व्यक्तीच्या स्वभावानुसार दैनंदिन जीवनात सहज आत्मसात करता येऊ शकतात. फक्त त्यासाठी दृढ निश्चय करण्याची आवश्यकता आहे. श्वेताश्वेतारोपनिषदातील एक उक्ती आहे, जिचा स्वामी विवेकानंदानी पुनरुच्चार केला. ‘वयं अमृतस्य पुत्राः’ – आपण सर्व या अमृत्स्वरूपी परमात्म्याचेच अंश आहोत. योगाभ्यासाने आपल्या हृदयात दडलेल्या अमृतानंदमयी परमात्म्याची आपणांस अनुभूती होवो, हीच प्रार्थना!

कर्मात् कर्म उदच्यते – भाग २

कर्मात् कर्म उदच्यते’ या लेखात कर्मबंधन म्हणजे काय, संचित-प्रारब्ध-क्रियमाण याचा भेद कसा होतो, इत्यादीचे विवेचन आपण केले. हे विवेचन मुख्यत: तात्त्विक पातळीवरील होते. त्यावर अनेक वाचकांनी उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया दिल्या आणि या कर्मबंधनाचा व्यावहारिक जीवनात कसा प्रभाव पडतो, अशी विचारणा केली. भारतीय तत्त्वज्ञान हे केवळ पुस्तकी नसून मानवाच्या दैनंदिन जीवनाशी घट्ट जोडलेले आहे. भारतीय तत्त्वज्ञान केवळ हिंदू किंवा भारतीय लोकांपुरते मर्यादित नसून वैश्विकतेचे भान जपणारे आहे. ते कोणत्याही एका विशिष्ट जातीच्या, पंथाच्या, संस्कृतीच्या किंवा देशाच्या व्यक्तीसाठी नसून समस्त मानव समाजाचे कल्याण इच्छिणारे आहे. हे तत्त्वज्ञान जितके एखाद्या श्रद्धाळू व्यक्तीला लागू पडते, अगदी तितकेच एखाद्या नास्तिक व्यक्तीसही लागू पडते. म्हणूनच, कर्मबंधन ही वरवर तात्त्विक भासणारी संकल्पना आपल्या दैनंदिन व्यावहारिक (practical life) जीवनात कशी लागू पडते, यावर प्रकाश टाकण्याचा हा प्रयत्न!

कोणत्याही जीवाला जन्म प्राप्त झाल्यावर कर्म आपोआपच प्राप्त होते. कर्म या संकल्पनेत केवळ शारीरिकच नाही तर मानसिक कर्मांचाही समावेश होतो. एखादे कर्म केल्यानंतर त्याचे रूपांतर संचितात होते. हे संचित म्हणजे एखाद्या जीवाने आजवर केलेल्या सर्व कर्मांची साठवण. संचितानुसार सुखद अथवा दुःखद भोग मानवाच्या वाट्याला येतात. हे भोग एकदम येत नाहीत, तर क्रमाक्रमाने येतात. संचितातील जे भोग भोगण्यास प्रारंभ होतो, त्यांस ‘प्रारब्ध’ म्हणतात. तर काही कर्म करत असतानाच त्यांचे परिणाम प्रकट होतात, त्यांस ‘क्रियमाण’ म्हणतात. संचिताचे भोग संपेपर्यंत जीवाची जीवन-मरणाच्या फेर्‍यातून सुटका होत नाही व त्यास पुन:पुन्हा जन्म प्राप्त होतो. यालाच ‘कर्मबंधन’ म्हणतात. हे तात्विक विवेचन आपण मागील लेखात पहिले होते. आता कर्मबंधनाचा व्यावहारिक दृष्टीने विचार करूयात.

कर्म हे मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. कर्माशिवाय जीवन नाही. प्रत्येक क्षणी मनुष्य नवनवीन कर्मे करीत असतो. काही कर्मे शारीरिक स्वरुपाची, तर काही बौद्धिक, तर काही मानसिक असतात. केलेले प्रत्येक कर्म त्याचे फल निर्माण करीत असते.  कर्मामुळे उत्पन्न झालेली फले कर्त्याच्या चित्तावर आपला ठसा उमटवतात. केलेले प्रत्येक कर्म आपला स्वतंत्र ठसा उमटवते. यास आपण ‘संस्कार’ असे म्हणू शकतो. हे संस्कार कर्त्यास पुढील कर्मे करण्यास प्रवृत्त करतात. संस्काराच्या प्रेरणेने केलेली कर्मे पुनश्च नवीन संस्कार कर्त्याच्या चित्तावर रेखाटतात व नवीन संस्कार नवीन कर्मांना प्रेरणा देतात. ही कर्मपरंपरा अविरत सुरू राहते. आपण करीत असलेली कर्मे आपल्या चित्तावर संस्कार कसे उमटवतात, त्यावर थोडा विचार करू.

कोणतेही कर्म करण्यास प्रेरणा लागते. जसे इंधनाशिवाय गाडी चालू शकत नाही, तसेच अंतस्थ प्रेरणेशिवाय कर्म घडू शकत नाही. एखादा उद्देश किंवा एखाद्या विशिष्ट फळाची अपेक्षा कर्मासाठी प्रेरक ठरते. उदाहरणार्थ, शाळेत असताना परीक्षेत चांगले गुण मिळावेत, म्हणून विद्यार्थी अभ्यास करतात. चांगले अर्थार्जन व्हावे व कुटुंबाला अधिकाधिक सुखसुविधा प्राप्त व्हाव्यात, म्हणून नोकरदार वर्ग परिश्रम करतो. गुणांची कामना अधिकाधिक अभ्यास करण्यास व धनाची कामना अधिकाधिक परिश्रम करण्यास प्रेरक ठरतात. जशी गरज ही शोधाची जननी आहे असे म्हणतात, तशीच कामना ही कर्माची जननी आहे असे म्हणल्यास वावगे ठरणार नाही.

प्रत्येक व्यक्ती मनात एखादी कामना करून कर्म करते. केलेले प्रत्येक कर्म परिणाम उत्पन्न करते. हे परिणाम दोन प्रकारचे असू शकतात – प्रिय अथवा अप्रिय. जर कर्माद्वारे कामना पूर्ण झाली, तर अर्थातच परिणाम प्रिय व कामना अपूर्ण राहिली, तर कर्माचा परिणाम अप्रिय ठरतो. कामनापूर्तीमुळे कर्त्याला कर्माच्या फळाशी संग जडतो. म्हणजेच, एकदा कामनापूर्ती झाल्यावर त्याची कामना वाढीस लागते. निरंतर वाढत जाणारी कामना पूर्ण करण्यासाठी तो पुनःपुन्हा कर्मे करू लागतो. उदा. सुरुवातीला नोकरी करून पैसे मिळाल्यावर धनाची प्राथमिक कामना पूर्ण होते व अधिकाधिक पैशाची इच्छा जोर धरू लागते. आधी दुचाकी असेल, तर मग चारचाकीची कामना उत्पन्न होते. अशी वाढत जाणारी कामना पूर्ण करण्यासाठी मनुष्य अधिकाधिक कर्मे करू लागतो. यावरून हे स्पष्ट होते कि, कर्माचे फळ प्रिय असल्यास कर्त्याला फळाशी संग जडतो व हा विषयसंग त्यास अधिकाधिक कर्मे करण्यास प्रवृत्त करतो. यालाच तात्त्विक भाषेत ‘राग’ असे म्हणतात.

प्रत्येक कर्माचे फळ प्रिय असतेच असे नाही. कधीकधी कर्म करूनही कामना पूर्ण होत नाही. पदरी अपयश पडते. अशा अप्रिय फळाचासुद्धा कर्त्याच्या चित्तावर सखोल परिणाम होतो. कामना अपूर्ण राहिल्याने मनात अतृत्पीची भावना निर्माण होते. ही अतृप्ती क्रोधाला जन्म देते. क्रोधामुळे स्मृतीभ्रंश होऊ शकतो. म्हणजेच, क्रोध अनावर झाल्याने आपल्याला काय करू व काय नको हे कळेनासे होते. याचा परिणाम आपल्या सदसद्विवेकबुद्धीवर होतो. योग्य-अयोग्य याचा निर्णय घेण्यास आपण असमर्थ ठरतो. परिणामी, असे अप्रिय फळ पुन्हा आपल्या वाट्याला येऊ नये, म्हणून आपण पुन्हा नवी कर्म करू लागतो. याला तात्त्विक भाषेत ‘द्वेष’ असे म्हणतात. मिळालेल्या फळाचा आपण द्वेष करतो व तसे फळ भविष्यात टाळण्यासाठी प्रयत्न करू लागतो. कर्माचे फळ प्रिय असल्यास ते पुन्हा मिळवण्यासाठी धडपड सुरू होते, याउलट येथे अप्रिय फळाची पुन्हा प्राप्ती होऊ नये, म्हणून पुन्हा धडपड सुरू होते. म्हणजेच, अप्रिय फळही मनुष्यास पुन:पुन्हा कर्मे करण्यास प्रवृत्त करते.

कर्म केल्यावर त्याचे फळ कोणतेही असो, ते मनुष्यास पुन्हा नवीन कर्मे करण्यास उद्युक्त करते, हे निश्चित. कर्मफल प्रिय असल्यास निर्माण होणारा ‘राग’ व अप्रिय असल्यास निर्माण होणारा ‘द्वेष’ पुढील कर्मास कारणीभूत ठरतो. वास्तविक, निसर्गाने मनुष्य प्राण्यास बुद्धीची अद्भुत देणगी दिली आहे. बुद्धी माणसाला निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य प्रदान करते. परंतु, कामनाप्रधान कर्मे केल्यामुळे निर्माण होणारे ‘राग’ व ‘द्वेष’ मनुष्याला अधिक कर्मे करण्यास प्रवृत्त करतात. ही कर्मे मुख्यत: प्रिय फळ अधिकाधिक प्रमाणात उपभोगण्यासाठी आणि अप्रिय फळ टाळण्यासाठीच असतात. परिणामी, मनुष्य कर्माच्या बाबतीत निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य गमावून बसतो व तो भौतिक कामनासुखांच्या आहारी जाऊन कर्माच्या चक्रात अडकतो.

अगदी दैनंदिन जीवनातीलच उदाहरण घ्यायचे झाल्यास कॉर्पोरेट कंपनीमध्ये काम करणारा माणूस बढती, पगारवाढ, इत्यादी कामना ठेवून कष्ट करीत असतो. दिलेली टार्गेट कितीही कठीण वाटत असली, तरी ती पूर्ण करण्याची धडपड करीत असतो. या प्रयत्नांचे दोन परिणाम शक्य होऊ शकतात. ते म्हणजे, त्यास बढती मिळेल किंवा बढती मिळणार नाही. बढती मिळाली, तर त्याची स्वप्ने अधिक रुंदावतात. कामना वाढतात व पुन्हा तो दिवस-रात्र एक करून काम करतो. परंतु, जर चांगले काम करूनही बढती मिळाली नाही, तर त्याची चिडचिड होते, सद्सद्विवेक क्षीण होऊ लागतो. कामाच्या बाबतीत उदासीनता येते. यालाच प्रचलित भाषेत ‘डिप्रेशन’ म्हणतात! मग ही दु:ख परंपरा टाळण्यासाठी तो पुन्हा परिश्रम करू लागतो. एकूण काय, तर केलेल्या कामामुळे बढती मिळो अथवा न मिळो, पण त्याची ढोर मेहनत सुरूच राहते. आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे या दोन्ही अवस्था त्यास सुखद किंवा समाधानकारक वाटत नाहीत. कारण इच्छा अपूर्ण राहिली तर साहजिकच मनास समाधान मिळत नाही. मात्र इच्छा पूर्ण झाली तरी त्यापेक्षा मोठ्या इच्छेकडे डोळे लागले असल्याने वर्तमान स्थितीत मनुष्य असमाधानीच राहतो. शाश्वत समाधान म्हणजे मुक्ती व असमाधान म्हणजेच बंधन. अर्थात, व्यावहारिक पातळीवरील कर्मबंधन!

‘कर्मात् कर्म उदच्यते’ म्हणजे कर्मातून कर्म निर्माण होते. व्यावहारिक जगात संचित, प्रारब्ध व क्रियमाण अगदी दृश्य स्वरुपात नसले, तरी कामनेच्या प्रेरणेने केलेली कर्मे आपल्याला या भौतिक जगात अडकवून ठेवतात. केलेलं प्रत्येक कर्म आपल्याला पुढील कर्म करण्यास भाग पाडते. ज्याप्रमाणे प्रोग्रॅम फीड केल्यावर यंत्र ठराविक काम करीत राहते, त्याप्रमाणे कर्माच्या या चक्रात अडकून आपण ‘ओटो-पायलट’ मोडवर कर्मे करीत राहतो. या कर्मबंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग म्हणजे ‘कर्मयोग’. तो आत्मसात झाल्यास कर्मबंधन आपोआप गळून पडते. कर्मयोगाद्वारे मनुष्य या बंधनातून मुक्त होऊन स्वरुपाशी तादात्म्य पावतो. ‘कर्मात् कर्म उदच्यते’ पासून सुरू होणारा आपल्या सर्वांचा जीवन-प्रवास ‘पूर्णात् पूर्णमुदच्यते’ला येऊन संपन्न होवो, हीच प्रार्थना!

कर्मात् कर्म उदच्यते

आज एक जुना मित्र अनेक वर्षांनी भेटला. एकमेकांची विचारपूस झाली. बोलताना त्याच्याकडून कळलं कि, काही महिन्यांपूर्वी त्याचे वडील अचानक गेले. वडि‍लांच्या अकाली जाण्याचा आईने धसका घेतला व आजारपण आलं. संपूर्ण कुटुंबाची जबाबदारी अचानक याच्यावर आली. घरची परिस्थिती बेताची असल्याने पदव्युत्तर शिक्षण अर्धवट सोडून याला नोकरी धरावी लागली. हे सर्व ऐकल्यावर मी जरा त्याचे सांत्वन करण्याचा प्रयत्न केला. तेव्हा तो सहज म्हणून गेला, “अरे, हे सगळे माझ्या प्रारब्धाचे भोग आहेत. तू तरी काय करणार?” त्याच्या या वाक्याने मनात प्रश्नांचे अनेक तरंग निर्माण झाले. प्रारब्ध म्हणजे काय? प्रारब्ध भोग कसे निर्माण करते? प्रारब्धाच्या अनुषंगाने येणारे ‘संचित’ म्हणजे काय? यालाच ‘कर्मबंधन’ म्हणतात का? आणि हे जर बंधन असेल, तर त्यातून मुक्त होण्याचा मार्ग तो कोणता? हा लेख म्हणजे या प्रश्नांची उकल करण्याचा छोटासा प्रयत्न!

जन्मास आलेल्या प्रत्येक जीवाला कर्म करणे अनिवार्य आहे, कर्म केल्याशिवाय कोणताही जीव क्षणभरही जिवंत राहू शकत नाही, असे भगवद्गीता सांगते. कर्म म्हणजे केवळ शारीरिक कर्म नव्हे, तर त्यात मानसिक कर्मांचासुद्धा समावेश होतो. समजा, आपण एका खोलीत डोळे मिटून स्तब्ध बसलो आहोत. तरीही आपल्या मनात असंख्य विचार सुरू असतात. अगदी मरणासन्न असलेल्या व्यक्तीच्या शरीराची हालचाल जरी थांबली असली, तरी श्वासोच्छवास थांबत नाही. म्हणजेच, कोणत्या तरी रूपाने मनुष्याचे कर्म सुरूच असते. जेव्हा एखादे कर्म घडते, तेव्हा त्याचे फळही निर्माण होते. यालाच कर्मफल असे म्हणतात. कर्मफल म्हणजे केलेल्या कर्माचा परिणाम. कर्माप्रमाणे त्याचा परिणामही अटळ असतो. परंतु, हे परिणाम कर्म घडल्यावर तात्काळ भोगावे लागतीलच असे नाही. काही कर्मफले तत्क्षणी भोगावे लागतात, तर काही बऱ्याच काळानी प्रकट होतात. केलेल्या कर्माचे फळ मनुष्यास कधी भोगावे लागणार, यानुसार त्याचे तीन प्रकार पडतात – प्रारब्ध, संचित व क्रियमाण.

मनुष्य त्याच्या आयुष्यात असंख्य कर्मे करतो. त्या सर्व कर्मांचे परिणाम हळूहळू साठत जातात. ज्याप्रमाणे दरमहा ठराविक रक्कम बँकेत भरल्यास ती आपल्या खात्यात जमा होत राहते व खात्याचा बॅलेंस वाढत जातो, अगदी तसेच, मनुष्याने केलेली कर्मे हळूहळू साठत जातात. कर्मफलाच्या खात्यातील या बॅलेंसला ‘संचित’ असे म्हणतात. मनुष्य जसे जसे कर्म करत जातो, तसतसे त्या कर्मफलांचे रुपांतर संचितात होत जाते व त्याचा बॅलेंस वाढत जातो. भारतीय तत्त्वविचारानुसार, या संचितात मनुष्याची जन्मोजन्मीची कर्मे साठवलेली असतात. संचिताचे भोग एकदम भोगणे शक्य नसते. यातील काही भोग आनंददायी तर काही दुःखद असतात. त्यामुळे कर्मफलांचे हे भोग मनुष्यास क्रमाक्रमाने भोगावे लागतात. संचितापैकी ज्या कर्मांचे भोग भोगण्यास प्रारंभ होतो, त्यास ‘प्रारब्ध’ असे म्हणतात. संचित म्हणजे कर्मफलांचा महासागर आहे, तर प्रारब्ध म्हणजे किनाऱ्यावर येणाऱ्या लाटा. अथांग सागरातील जे पाणी प्रवाही होऊन किनाऱ्यावर प्रकट होतं, त्याला आपण लाटा म्हणतो. त्याप्रमाणे, संचितातील असंख्य कर्मफलांपैकी जी फले भोगण्यासाठी प्रकट होतात, त्यांस प्रारब्ध म्हणतात.

कर्माचे काही परिणाम असे असतात कि ते तत्क्षणीच भोगावे लागतात. त्यास ‘क्रियमाण’ असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, तापलेल्या तव्याला हात लावल्यास हात भाजतो. केलेल्या कर्माचे फल तिथल्या तिथे भोगावे लागते. हे झाले क्रियमाण. यासोबतच, संचिताच्या पेढीतील ज्या कर्मफलांचे भोग प्रारब्ध होऊन मनुष्य वर्तमानकाळी भोगत असतो, त्याचाही समावेश क्रियमाणात होतो. संचित म्हणजे महासागर, प्रारब्ध म्हणजे लाटा व क्रियमाण म्हणजे किनाऱ्यावर उभ्या असणाऱ्या मनुष्याच्या पायाला त्या क्षणी स्पर्श करणारे लाटांचे पाणी. थोडक्यात, संचित म्हणजे कर्मांचा भूतकाळ, प्रारब्ध म्हणजे वर्तमानकाळ, तर क्रियमाण म्हणजे चालू वर्तमानकाळ.

श्रीराम स्वतः विष्णूचे अवतार होते. सर्वशक्तिमान परमेश्वर होते. परंतु, मनुष्य जन्म घेतल्यावर त्यांनाही कर्मे व त्या अनुषंगाने येणारे कर्मफलांचे भोग सुटले नाहीत. १४ वर्षांचा वनवास, पत्नी वियोग अशी दुःखे त्यांच्याही वाट्याला आली. रामावतारात प्रभू श्रीरामांनी दुष्ट वालीचा वध केला. एका झाडाच्या आडून बाण मारून वालीस यमसदनी धाडले. या कर्माच्या संचिताचे फल भगवंतानी कृष्णावतारात भोगले. त्रेतायुगातील वालीने द्वापारयुगात ‘जरा’ नावाच्या पारध्याच्या रुपात जन्म घेतला. या जराच्या बाणाने भगवान श्रीकृष्णास मृत्यू आला. कर्मसंचिताचे भोग साक्षात भगवंतासही सुटले नाहीत, तिथे मनुष्याची काय कथा!

जन्म प्राप्त झाल्यावर मनुष्य असंख्य कर्मे करत असतो. त्या प्रत्येक कर्माचे रूपांतर संचित, प्रारब्ध किंवा क्रियमाण यामध्ये होते. परिणामी, तो आयुष्यभर नानाविध भोग भोगत राहतो. हे भोग कधी सुखद, तर कधी दु:खद ठरतात. यामुळे जीवनाविषयी लालसा निर्माण होते. आपल्या जीवनात अधिकाधिक सुखदायी भोग यावेत व दुःखद भोग पुन्हा अजिबात येऊ नये, यासाठी मनुष्य अविरत प्रयत्न करू लागतो. प्रयत्न म्हणजेच आणखी कर्मे करू लागतो. ही कर्मे संचितात जमा होतात. संचित भोगांना जन्म देते व भोग आणखी कर्मे करण्यास प्रवृत्त करतात. म्हणजेच एक कर्म दुसर्‍या कर्माला जन्म देते व कर्मांचे कधीही न संपणारे चक्र निर्माण होते. यालाच ‘कर्मबंधन’ म्हणतात. जोपर्यंत संचिताच्या पेढीतील बॅलेंस शून्य होत नाही, संचिताचे भोग भोगून संपत नाहीत, तोवर जीवात्मा जन्म घेत राहतो. आपल्या कर्मसंचितानुसार जीवात्मा पुन्हा जन्म घेतो, जन्म झाल्यावर कर्मे प्राप्त होतात व कर्म केल्याने पुन्हा संचित निर्माण होते. परिणामी, जीवात्मा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. आपण केलेले कर्मच आपल्याला जीवन-मरणाच्या बंधनात अडकवते.

जन्मास आलेल्या जीवाला कर्मांचा त्याग करणे अशक्य आहे. कर्माचा नाश करणे शक्य नसले, तरी कर्मबीजाचा नाश करता येऊ शकतो. प्रत्येक कर्मात संचित निर्माण करण्याची जी शक्ती असते, त्यास ‘कर्मबीज’ असे म्हणतात. कारण, या बीजामुळे एका कर्मापासून भविष्यात अन्य कर्म निर्माण होते. परंतु, जर कर्मातील संचित निर्माण करण्याची शक्ती नाहीशी केली, तर त्याचे रुपांतर संचितात होणार नाही. म्हणजेच, कर्मबीजाचा नाश झाल्यास कर्म केले तरी त्याचे रुपांतर संचितात होणार नाही. पर्यायाने, हळूहळू संचितातील भोग संपून जातील व त्यामुळे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून आपोआप सुटका होईल. कर्मबीज नाहीसे करण्याकरिता मात्र अत्यंत युक्तीपूर्वक कर्मे करावी लागतील. कर्मे करण्याची ही युक्ती म्हणजेच कर्मयोग. भगवद्गीतेचा प्रतिपाद्य विषय म्हणजे कर्मयोग. त्याचे विवेचन करताना लोकमान्य टिळकांनी त्यास कर्मयोगशास्त्र असे संबोधले आहे. कर्मयोग म्हणजे एक अथांग महासागर आहे. या महासागरात खोल बुडी मारणे, या लेखात शक्य नाही. कर्मयोग हा स्वतंत्र विवेचनाचा विषय आहे. त्यावर लवकरच लेखमाला प्रस्तुत करेन.

आपल्या सर्वांच्याच आयुष्यात असे काही प्रसंग येतात कि, प्रामाणिक कष्ट करूनही यश मिळत नाही. याउलट कधी फार मेहनत न घेता सहज यश प्राप्त होतं. थोडक्यात, आपण केलेली कर्म आणि मिळणारे फळ यांचा हिशेब जुळत नाही. याचे कारण आपले संचित, प्रारब्ध व क्रियमाण. करत असणाऱ्या कर्मांमुळे त्यांच्या अदृश्य बंधनात आपण अडकले जातोय, हेच आपल्याला कळत नाही. या बंधनातून मुक्त होण्याचा मार्ग म्हणजे कर्मयोग. कर्मयोग जीवनात आत्मसात करून गीतेत म्हटल्याप्रमाणे ‘योगयुक्तः कुर्वन्नपि न लिप्यते’ (अर्थ: कर्मयोगी मनुष्य कर्म करूनही कर्मांनी लिप्त होत नाही) अशी अनुभूती सर्वांना येवो, हीच प्रार्थना!

मनसस्तु परा बुद्धिः

काल टीव्ही वर एक जाहिरात पाहत होतो. लहान मुलांच्या बुद्धीचा विकास वयाच्या पाचव्या वर्षापर्यंत होत असतो व हा विकास अधिक चांगल्या रीतीने होण्यासाठी ० ते ५ वयोगटातील मुलांना दुधात अमुक पावडर घालून द्यावी, असे काहीतरी सांगणारी ती जाहिरात होती. त्यावरून मला आठवलं कि मलासुद्धा आई लहानपणी बदाम वगैरे तत्सम पदार्थ खायला देत असे, त्यामुळे मीही बुद्धिमान होईन, अशी तिची वेडी आशा होती. या पदार्थांमुळे मा‍झ्या बुद्धीचा विकास झाला कि नाही हा संशोधनाचा विषय आहे, परंतु मला विविध पदार्थ खाण्याची आवड लागली एवढं खरं! एकंदरीत काय तर आपल्याकडे ‘बुद्धी’ या गोष्टीला अनन्यसाधारण महत्व आहे. अशा या ‘मान्यवर’ दर्जा प्राप्त झालेल्या बुद्धीचे कार्य कोणते? जर बुद्धी निर्णय घेत असेल असे मानले, तर काही लोक ‘मनाने निर्णय घेतात’ म्हणजे नेमके काय करतात? बुद्धीचे काही प्रकार आहेत का? मा‍झ्या अत्यंत अल्प बुद्धीला पडलेल्या या प्रश्नांचा मागोवा घेणारा हा संक्षिप्त लेख!

आदि शं‍कराचार्यांनी सांगितलेल्या अंतःकरण-चतुष्टय मधील ‘मन’ या इंद्रियाचा विचार आपण मागील लेखात केला. आवड-निवड ठरविणाऱ्या व वकीलाप्रमाणे वागणाऱ्या मनाचे कार्य आपण पहिले. याच अंतःकरण चतुष्टय मधील दुसरे महत्त्वाचे इंद्रिय म्हणजे ‘बुद्धी’. हे इंद्रिय मनाहून श्रेष्ठ दर्जाचे मानले गेले आहे. अनेकविध अध्यात्मिक ग्रंथांत बुद्धीची श्रेष्ठता ग्रंथकारांनी विशद केली आहे. भगवद्गीतेच्या तिसर्‍या अध्यायातील ४२व्या श्लोकात दिलेल्या क्रमवारीनुसार बुद्धी ही मन व इंद्रिये याहून श्रेष्ठ दर्जाची व अधिक सूक्ष्म आहे. महाभारतातील शांतिपर्वातील एका श्लोकात ‘व्यवसायत्मिका बुद्धिः’ असे बुद्धीचे वर्णन आढळते. यावरून बुद्धीचे कार्य स्पष्ट होते. श्लोकात म्हटल्याप्रमाणे बुद्धी हे व्यवसाय करणारे इंद्रिय आहे. व्यवसाय या शब्दाचा येथील अर्थ म्हणजे सारासार विचार व निर्णय. बुद्धीकडे निवडानिवड करण्याची शक्ती आहे. म्हणजेच काय, तर एखादे कार्य करावे कि करू नये याचा निर्णय बुद्धी करते.

बुद्धीचे काम न्यायाधीशासारखे आहे. ज्याप्रमाणे वकिलाने मांडलेल्या बाजू ऐकून घेऊन त्यावर योग्य निर्णय सुनावण्याचे कार्य न्यायाधीश करतात, अगदी तसेच मनाने मांडलेल्या विषयांवर सारासार विचार करून योग्य तो निर्णय घेण्याचे काम बुद्धी करते. उदाहरणार्थ, आपण एखाद्या मोबाईलच्या दुकानात जातो, तिथे स्वस्त-महाग असे अनेक प्रकारचे मोबाईल ठेवलेले असतात. त्यातील काही मोबाईल आपल्या मनास भावतात. मग आपले मन त्याची बाजू बुद्धीसमोर मांडते व त्यावर सारासार विचार करून अखेरीस कोणता मोबाईल घ्यावा, याचा निर्णय बुद्धी करते. म्हणजेच काय, तर कोणत्याही गोष्टीबाबत निर्णय घेण्याचे कार्य बुद्धीचे आहे.

आपल्याकडे काही जण असं म्हणताना दिसतात कि, ‘हम दिमागसे नाही, दिलसे फैसला करते है’. अशा प्रकारच्या विधानातून काही प्रश्न निर्माण होतात. निर्णय घेणे बुद्धीचे काम असल्यास मनाने निर्णय घेणे म्हणजे काय? बुद्धीने निर्णय घेणे म्हणजे भावना-शून्य होऊन निर्णय घेणे, असे आहे का? या प्रश्नमालिकेच्या उत्तरासाठी आपण एका तराजूची कल्पना करूयात. तराजूच्या एका पारड्यात आपली इंद्रिये व त्यांचे विषय आहेत, तर दुसर्‍या पारड्यात बुद्धी आहे. या तराजूच्या मध्यभागी मन विराजमान आहे. मनाचे दान ज्या पारड्यात पडेल ते पारडे जड होईल व त्याची आपल्यावर सत्ता प्रस्थापित होईल. जेव्हा मन आपले दान बुद्धीच्या पारड्यात टाकते, तेव्हा आपण अधिक विवेकनिष्ठ होतो. यामध्ये भावनांना स्थान नसते, हा केवळ गैरसमज आहे. भावना महत्वाच्या आहेतच, परंतु त्यांच्या सर्वस्वी आहारी न जाता सद्सद्विवेकबुद्धीला अनुसरून आपण निर्णय घेतो. परंतु, जेव्हा मनाचे दान इंद्रिय व विषयांच्या पारड्यात पडते, तेव्हा साहजिकच आपण विषयाधीन होतो. आपल्या बुद्धीवर विषयांची सत्ता प्रस्थापित होते. आपला सारासार विचार क्षीण होतो. इंद्रिय-विषय व त्यातून मनात निर्माण होणार्‍या भावना यांची आपल्यावर सत्ता प्रस्थापित होते. अशा वेळी आपण भावनांच्या आहारी जाऊन निर्णय घेतो व म्हणतो कि ‘हम दिलसे फैसला करते है!’.

भगवद्गीतेतील अठराव्या अध्यायात श्रीकृष्णाने बुद्धीचे प्रकार वर्णिले आहेत. बुद्धीचे मुख्यतः तीन प्रकार पडतात: सात्त्विक बुद्धी, राजसिक बुद्धी व तामसिक बुद्धी. ज्या बुद्धीला योग्य-अयोग्य कळते, कर्तव्य व नीतीधर्म कळतो, अशी बुद्धी म्हणजे सात्त्विक बुद्धी. जी बुद्धी धर्म-अधर्म, कर्तव्य-अकर्तव्य योग्य रीतीने जाणत नाही, ती राजसिक बुद्धी. जी बुद्धी अधर्मालाच ‘धर्म’ मानते व विपरीत निर्णय करते, ती तामसिक बुद्धी. उदाहरणार्थ, महाभारतात दुर्योधनाची बुद्धी तामसिक होती, त्यामुळेच अधर्म करण्यातच त्याला पुरूषार्थ वाटला. कुरुक्षेत्र युद्धापूर्वी अर्जुनाची बुद्धी राजसिक होती, त्यामुळे त्याला योग्य-अयोग्य, धर्म-अधर्म याचा विसर पडला व त्याने शस्त्रत्याग केला. परंतु, श्रीकृष्णाच्या उपदेशानंतर अर्जुनाला स्वधर्माची जाणीव झाली व तो युद्धास तयार झाला, ही झाली सात्त्विक बुद्धी.

कठोपनिषदामध्ये उद्दालक ऋषींचा सुपुत्र नचिकेत व यमदेव यांच्यातील संवाद आहे. यामध्ये यमदेव नचिकेताला ब्रह्मविद्येचा उपदेश करतात. या रंजक संवादामध्ये यमदेवांनी मानवी शरीराला रथाची उपमा दिली आहे. इंद्रिये म्हणजे या रथाचे अश्व. ती स्वाभाविकपणे विषयांकडे धाव घेत असतात. या घोड्यांना लगाम आहे तो मनाचा. मनच या इंद्रियांना आवरू शकते, त्यांना आवर घालू शकते. या रथाचा सारथी म्हणजे बुद्धी. मनाचा लगाम बुद्धीच्या ताब्यात आहे. म्हणजेच मन हे बुद्धीच्या आधीन आहे व इंद्रिये मनाच्या आधीन आहेत. बुद्धी या शरीररथाचे सारथ्य करते व रथाला योग्य दिशादर्शन करते. या रथाचा स्वामी आहे आत्मा (अध्यात्मिक परिभाषेत त्याला ‘जीवात्मा’ अशी संज्ञा आहे). शरीररूपी रथातून त्याचा स्वामी या संसारात प्रवास करत आहे. रथाचा मार्ग कोणता व कसा असावा, हे सारथी ठरवतो. सारथीने लगाम घट्ट पकडून रथाच्या अश्वांना आपल्या काबूत ठेवले पाहिजे, तरच हा रथ योग्य मार्गाने प्रवास करील. अर्जुनाच्या रथाला श्रीकृष्ण स्वतः सारथी होते, म्हणून त्यांचा रथ निजधामाला पोचला. आपणही जर स्वतःला अर्जुनाच्या योग्यतेचे बनवले, तर कोण जाणे, आपल्याही रथावर भगवान स्वतः विराजमान होतील व आपला रथ पैलतटावर घेऊन जातील!

मनाचिये गुंती

गेले काही दिवस कामाच्या इतर व्यापामुळे लिखाण मागे पडलं. मनासारखं काही सुचत नव्हतं. सुचलेलं मनाला आवडत नव्हतं. पण मी अगदी मनापासून ठरवलंच कि आता लिहायचंच आणि निग्रहाने लिहायला बसलो. लिहायला वेळ काढला, पण विषय सापडत नव्हता. कारण, सुचणं – न सुचणं हे सगळे मनाचे खेळ.. पण शेवटी मनानेच मला विषय सुचवला. मनावर लिहिण्याचा! वरील वाक्यात अनेकदा ‘मन’ या संज्ञेचा उपयोग झाला. इतकी दैनंदिन वापरातील संज्ञा असूनही आपल्याला मनाविषयी अनेक प्रश्न पडतात. मन हे इंद्रिय शरीरात नेमकं कुठे आहे? त्याचे काम काय? मन भावना निर्माण करते का? असे एक ना अनेक मनाविषयीचे प्रश्न मनात येत असतात. वरवर सोपे दिसत असले तरी, हे प्रश्न मोठे गुंतागुंतीचे आहेत. याच प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याचा हा छोटासा प्रामाणिक प्रयत्न!

मागील लेखात आपण मानवी शरीरातील पाच ज्ञानेंद्रिये व पाच कर्मेंद्रिये यांची माहिती घेतली. ती इंद्रिये आपल्या डोळ्यांना दिसतात, म्हणजेच ती प्रकट स्वरुपात (manifested) असतात. त्यांना स्थूल इंद्रिये  म्हणून संबोधले जाते. परंतु त्याखेरीज निसर्गाने आपल्याला काही अप्रकट स्वरुपातील (subtle) अर्थात सूक्ष्म इंद्रिये प्रदान केली आहेत. जसे कि, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार, इत्यादी. विवेक-चूडामणि या ग्रंथात आदि शं‍कराचार्यांनी मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार यांना अंत:करण-चतुष्टय असे संबोधले आहे. या अंत:करण समूहातील प्रत्येक सूक्ष्म इंद्रियावर एक स्वतंत्र लेख होऊ शकतो. त्यामुळे त्यातील केवळ ‘मन’ या इंद्रियाचा विचार आपण या लेखात करणार आहोत.

मनाचे स्थान नेमके कोणते याचा विचार केल्यास त्याचे कार्य काय याचाही किंचित उलगडा होऊ शकतो. मनाच्या स्थानाचे थेट वर्णन भगवद्गीतेत सापडते. गीतेतील तिसर्‍या अध्यायातील ४२व्या श्लोकात सूक्ष्म इंद्रियांची क्रमवारी (hierarchy) वर्णन केली आहे. क्रमवारीत सर्वात निम्न स्तरावर इंद्रिये आहेत. त्यांचे कार्य सर्वात कनिष्ठ दर्जाचे असते. मन हे इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. मनाहून श्रेष्ठ बुद्धी आहे, तर त्याहून आत्मा सर्वश्रेष्ठ आहे. या क्रमवारीत आत्म्याचे स्थान सर्वोच्च आहे. म्हणजेच, मनाचे स्थान इंद्रिये व बुद्धी यांच्या दरम्यान आहे. आचार्य विनोबा भावे म्हणतात, ‘मन हे इंद्रिय व बुद्धी यांना जोडण्याचं काम करते. तराजूची कल्पना केल्यास, पारड्यात एका बाजूला इंद्रिये, तर दुसर्‍या बाजूला बुद्धी असते व तराजूच्या बरोब्बर मध्यभागी मन असते.’ यावरून आपण इतका अंदाज लावू शकतो कि, मनाचे कार्य इंद्रियांहून श्रेष्ठ दर्जाचे परंतु बुद्धीशी तुलना करता कमी दर्जाचे आहे.

मनाचे काम समजून घेण्यासाठी आपल्याला मनाबरोबरच इंद्रिये व बुद्धी यांचाही विचार करावा लागेल. इंद्रिये बहिर्मुख असतात. भौतिक सृष्टीतील निरनिराळ्या गोष्टींशी इंद्रियांचा संपर्क येतो. बाह्य सृष्टीतील या गोष्टींनाच ‘विषय’ असे संबोधतात. या विषयांशी संबंध आल्यावर ज्ञानेंद्रिये त्याची माहिती मनाला देतात. त्यावरून मन आवड – निवड ठरवते. या आवडी-निवडीनुसार मन ती माहिती बुद्धीसमोर मांडते. तर्काला अनुसरून बुद्धी त्यावर कर्म – अकर्माचा (एखादी क्रिया करावी कि करू नये याचा) निर्णय घेते व तो मनाला सांगते. बुद्धीने दिलेल्या निर्णयानुसार मन इंद्रियांकडून कार्य करवून घेते. महाभारतातील शांतिपर्वात एका श्लोकात मन व बुद्धीचे वर्णन करताना म्हटले आहे, “व्यवसायात्मिका बुद्धिः मनो व्याकरणात्मकम्”. अर्थात, बुद्धी ही सारासार विचार करणारी (व्यवसायात्मक), तर मन हे विस्तार करणारे (व्याकरणात्मक) आहे.

एक उदाहरण घेऊन आपण वरील प्रक्रिया समजून घेऊयात. समजा, आपण जेवायला बसलो आहोत. ताटात विविध पदार्थ वाढले आहेत. त्यात वांग्याची भाजीसुद्धा आहे. वांग्याची भाजी म्हणजे एक विषय. ही वांग्याची भाजी आपल्याला डोळ्यांना दिसते, नाकाने त्याचा वास येतो, जि‍भेला चव कळते. म्हणजेच बाह्य जगातील विषयाची माहिती आपल्या इंद्रियांना झाली. ती माहिती त्यांनी मनाला पोचवली. परंतु, मनाला ती भाजी आवडत नाही. आवडी-निवडीनुसार मनाने आपली बाजू बुद्धीसमोर मांडली. लोकमान्य टिळकांनी मनाला वकिलाची, तर बुद्धीला न्यायाधीशाची उपमा दिली आहे. ज्याप्रमाणे वकील आपली बाजू न्यायाधीशासमोर मांडतो, त्याप्रमाणे मन आपली बाजू बुद्धीसमोर मांडते. त्यावर बुद्धी आपला निर्णय सुनावते कि, प्रकृतीकरिता वांग्याची भाजी चांगली असल्याने ती खाणे आवश्यक आहे. न्यायाधीशांनी निर्णय दिल्यानंतर मन इंद्रियांच्या सहाय्याने त्याची अंमलबजावणी करते. म्हणजेच, आपण सारासार विचार करून नावडीने का होईना, पण ती वांग्याची भाजी खातो व खाताना नकळत म्हणतो, “ही भाजी मला मनापासून आवडत नाही”. कारण आवड-निवड करण्याचे काम आपल्या मनाचेच असते! ही प्रक्रिया पाहता आपल्या लक्षात येईल कि मनाने येथे विस्तारात्मक कार्य केले. इंद्रियांनी ग्रहण केलेले विषय मनाने बुद्धीसमोर विस्तारपूर्वक मांडले व बुद्धीने दिलेला निर्णय इंद्रियांसमोर मांडला. म्हणून मनाला ‘व्याकरणात्मक’ असे म्हटले आहे.

बोलताना आपण सहजच म्हणतो, कि माझ्या मनात अमुक भावना निर्माण झाली. याचे कारण भावना म्हणजे मनावर निर्माण झालेले तरंग. मन हे पाण्यासारखे प्रवाही असते. इंद्रियांचा जेव्हा बाह्य विषयांशी संयोग होतो, तेव्हा त्याचे मनावर तरंग निर्माण होतात. हे निर्माण झालेले तरंग म्हणजेच भावना. स्थिर पाण्यात छोटासा खडा मारला तरी, त्यातून असंख्य तरंग निर्माण होतात. अगदी तसेच, इंद्रियांचा विषय-संयोग झाला कि आपल्या मनात अगणित भावभावनांचे तरंग उमटतात. जे विषय मनाला आवडीचे असतात, ते हवेहवेसे वाटतात, त्यालाच आसक्ती असे म्हणतात. ते मिळवण्यासाठी मनाची धडपड सुरु होते. याउलट जे विषय नावडीचे असतात, ते टाळण्यासाठी मन प्रयत्न करते. एकंदरीतच, मनाची अशी अविरत हालचाल झाली कि त्याचे असंख्य तरंग अर्थात भावना निर्माण होतात.

आपल्याकडे चार वेद प्रसिद्ध आहेत. या वेदांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक अशी सहा वेदांगे म्हटली आहेत. शिक्षा (वेदांच्या पाठांचे योग्य उच्चारण करण्याचे शास्त्र), कल्प (यज्ञयाग आदिसंबंधी माहिती), व्याकरण (शब्दसाधन व शब्दप्रयोग यासंबंधीचे नियम), निरुक्त (वैदिक शब्दकोष), छंद (वैदिक छंद व त्यासंबंधीची विद्या) व ज्योतिष (ग्रह-नक्षत्रे यांची स्थिती-गती, व त्याचा मानवी जीवनावर होणार्‍या परिणाम यासंबंधीचे शास्त्र) अशी ही सहा वेदांगे आहेत. यांच्या अभ्यासानंतरच वेदांचा अभ्यास करता येतो व त्यातील ज्ञानप्राप्ती होऊ शकते. या वेदांगातील एक प्रमुख अंग असणार्‍या ज्योतिषशास्त्रात ‘चंद्र’ या ग्रहाला (ज्योतिषशास्त्रातील ‘ग्रह’ या संज्ञेची व्याख्या खगोलशास्त्रातील ग्रहापेक्षा पूर्णतः भिन्न आहे) मनाचा कारक मानले आहे. कारण चंद्र हा आकाशातील सर्वात गतिमान ग्रह आहे. तसेच चंद्र हा ‘जल’तत्त्वाचा ग्रह आहे. प्रवाहिता हा पाण्याचा अंगभूत गुण आहे. त्यामुळे मनाला पाण्याचीच उपमा दिली आहे. हे पाणी विषय संयोगांमुळे सदैव अस्थिर असते. परंतु, मनाला बुद्धीच्या अधीन केले, बुद्धीच्या ताब्यात ठेवले तर, आपली विषयांची आसक्ती कमी होते. परिणामी, मनाचे पाणी स्थिर होऊ लागते. अशी स्थिरता प्राप्त झाल्यावरच आपल्याला ‘मी खरा कोण’ या प्रश्नाचे उत्तररुपी प्रतिबिंब या पाण्यात दिसू शकते. कारण प्रतिबिंब केवळ स्थिर पाण्यातच दिसते. आपल्या मूळ स्वरुपाची अर्थात आत्म्याची अनुभूती घेण्यासाठी मनाला बुद्धीच्या आधीन करून स्थिर केले पाहिजे. स्थिर झालेल्या मनातच आत्म्याचे प्रतिबिंब दिसू शकेल व बृहदारण्यक उपनिषदांत वर्णन केल्याप्रमाणे ‘अहं ब्रह्मास्मि’ची प्रचिती येईल.

विज्ञान आणि अध्यात्म

सध्याचं युग हे आधुनिक तंत्रज्ञानाचं युग आहे. माहिती तंत्रज्ञानातील अफाट प्रगतीमुळे मनुष्याचे जीवनमान पूर्णपणे बदलून गेले आहे. दैनंदिन जीवनात पदोपदी आपण विज्ञान – तंत्रज्ञानाचा अनुभव घेतोय. आधुनिक शास्त्रज्ञांनी तर मनुष्याला अज्ञात असणाऱ्या असंख्य गोष्टींवर अविरत संशोधन करून निसर्गातील अनेक अनाकलनीय पैलूंवर प्रकाश टाकला आहे. अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी आता मानवाला अवगत झाल्या आहेत. मानवीय जनुकांच्या निर्मितीपासून ते अगदी अथांग पसरलेल्या अवकाशातील असंख्य आकाशगंगा, इत्यादी असंख्य प्रश्नांची उकल आपल्याला होऊ लागली आहे. एकूणच मानव समाजाच्या ज्ञानकक्षा प्रचंड रुंदावल्या आहेत. या रुंदावलेल्या कक्षेत अध्यात्म नेमके कुठे बसते? विज्ञानाच्या कसोटीवर त्याचे परीक्षण आपल्याला करता येईल का?

बुद्धी व मन ही मानवाला लाभलेली निसर्गदत्त देणगी आहे, ज्याच्या जोरावर माणसाने आपली प्रगती साधली आहे. सभोवताली सृष्टीत घडणाऱ्या विविध घटनांचा अर्थबोध करून घेण्याची धडपड तो करत सदैव असतो. याच बुद्धीच्या जोरावर मानवाने ‘असे का होते?’ या मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यास प्रारंभ केला आणि त्यातून विविध शास्त्रांचा उगम झाला. ज्ञानशाखांची निर्मिती आणि विकास झाला. अनेक गोष्टींबाबत तत्त्वचिंतन सुरु झाले, ज्यातून निरनिराळ्या तत्त्वविचारांचा उदय झाला. सभोवतालच्या सृष्टीत घडणाऱ्या घटनांचा सूक्ष्म विचार होऊ लागला आणि त्यातून अनेक रहस्य उलगडली गेली. ‘असे का होते?’ या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याच्या प्रक्रियेलाच आपण ‘विवेचन’ असे म्हणतो. भारतीय तत्त्वविचारानुसार या विवेचनाचे मुख्यतः तीन स्तर होतात. त्याची माहिती घेतल्यास आपल्याला विज्ञान आणि अध्यात्म यांच्यातील संबंध लक्षात येण्यास मदत होईल. हे तीन स्तर समजून घेण्यासाठी एक नमुना घेऊया. रोज सकाळी आकाशात सूर्य उगवतो आणि तो आपल्याला प्रकाश, उष्णता देतो. या प्रक्रियेचे आपण तीन प्रकारे विवेचन करण्याचा प्रयत्न करूयात.

  1. आधिभौतिक विवेचन: भौतिक सृष्टीतील पदार्थ आपल्या इंद्रियांना जसे अवगत होतात, त्यानुसार त्यांचा विचार अथवा अभ्यास करणे म्हणजे आधिभौतिक विवेचन. सूर्य आपल्याला डोळ्यांनी दिसतो. त्याच्या प्रकाश आपल्या डोळ्यांना, तर उष्णता त्वचेला कळते. संबंधित इंद्रियांना त्याची जाणीव झाल्यावर आपल्या विचार प्रक्रियेस प्रारंभ होतो. मग आपण सूर्याचा आकार, त्याचे वस्तुमान, तापमान, तेथे होणाऱ्या रासायनिक प्रक्रिया, सूर्याचे आकाशातील स्थान, गती, पृथ्वीपासून अंतर, इत्यादी भौतिक घटकांचा अभ्यास करतो आणि ‘असे का’ याचे उत्तर मिळवतो. हे झाले आधिभौतिक विवेचन.
  2. अधिदैविक विवेचन: आपल्या इंद्रियांना अवगत होणाऱ्या वस्तूंच्या मुळशी एखादे अन्य तत्त्व असून ते भौतिकतेच्या पलीकडील आहे आणि एखादी देवता ते अचिंत्य तत्त्व संचालित करत असते, असे मानणे म्हणजे अधिदैविक विवेचन. सूर्य उगवतो, तो आपल्याला प्रकाश व उष्णता देतो याला सूर्याचे वस्तुमान, आकार, रासायनिक प्रक्रिया अशा भौतिक घटकांबरोबच त्याच्या पलीकडे असणारी एखादी अनाकलनीय शक्ती कार्यरत आहे, असा विचार करून त्या शक्तीला सूर्याला कार्यान्वित करणारी देवता मानणे, म्हणजे अधिदैविक विवेचन. म्हणूनच आपल्या संस्कृतीत सृष्टीतील विविध घटकांना देवतांचा मान दिला आहे व आपण त्यांची उपासना करतो.
  3. अध्यात्मिक विवेचन: जड सृष्टीत दिसणाऱ्या सर्व भिन्न भिन्न पदार्थांच्या ठायी एकच अचिंत्य शक्ती आहे, असे म्हणणे म्हणजे अध्यात्मिक विवेचन. अर्थात, आपल्याकडे रूढ असणारा वेद व उपनिषदातील विचार. सूर्य आपल्याला डोळ्यांनी दिसतो, त्याची उष्णता त्वचेला जाणवते. म्हणजेच काय, तर सूर्याचे अस्तित्त्व आपल्याला आपल्या ज्ञानेंद्रियांमुळे कळते. परंतु, या इंद्रियांच्या पार अर्थात इंद्रियातीत असे एक तत्त्व असून हे तत्त्व सर्वत्र भरले आहे आणि हा इंद्रियांना भासणारा सूर्य व अन्य सृष्टी हे त्या तत्त्वाचेच एक रूप आहे, असा विचार करणे म्हणजे अध्यात्मिक विवेचन.

या तीन प्रकारच्या विवेचानांचा अभ्यास केल्यास आपल्याला पटकन लक्षात येईल कि, सुरुवातीला आपण ज्या विज्ञानाचा उल्लेख केला ते विज्ञान हे ‘आधिभौतिक विवेचन’ या स्तरावर कार्यान्वित होते. विज्ञानाच्या मदतीने आपण सृष्टीतील जड पदार्थांचा (आपल्या पंच ज्ञानेंद्रियांना समजणारे पदार्थ म्हणजेच ‘जड पदार्थ’) अभ्यास करू शकतो. यासाठी मानवाने जी उपकरणे तयार केली तीसुद्धा त्याला ज्ञात होणाऱ्या पाच गुणांच्या (रूप, गंध, शब्द, रस, स्पर्श) आधारे तयार केली. अध्यात्मिक विवेचन मात्र इंद्रियातीत तत्त्वाचा विचार करते. त्यामुळे अशा तत्त्वाचे मोजमाप आधिभौतिक उपकरणांनी करणे शक्य नाही.

समजा, आपल्याला एखाद्या पदार्थाचे वजन मोजायचे आहे. त्याकरिता आपल्याला तापमापक (thermometer) वापरून चालणार नाही, कारण वस्तूचे वजन मोजण्याची क्षमता तापमापक या उपकरणात नाही. वजन मोजण्यासाठी आपल्याला वजनकाट्याचीच गरज भासणार. त्याचबरोबर, तापमापकाने वजन मोजता येत नाही, म्हणजे वजन हे तत्त्व अस्तित्त्वातच नाही, असे मुळीच म्हणता येणर नाही. कारण दोष तत्त्वाचा नसून ते अभ्यासण्यासाठी वापरलेल्या साधनाचा आहे. अध्यात्मिक तत्त्वे वैज्ञानिक उपकरणांनी तपासून पाहणे, म्हणजे तापमापकाने वस्तूचे वजन मोजण्याचा प्रयत्न केल्यासारखेच आहे. विज्ञान आणि अध्यात्म या दोन वेगळ्या मिती (dimensions) आहेत. वैज्ञानिक उपकरणांनी अध्यात्माचे मोजमाप शक्य नाही, आणि ‘मोजता येत नाही’ म्हणून त्याचे अस्तित्त्व नाकारणे तर्कसंगत ठरणार नाही. विज्ञान हे इंद्रियांच्या अनुभवावर, तर अध्यात्म हे इंद्रियातीत अनुभूतीवर सिद्ध होते.

जाता जाता आणखी एक छोटासा विचार. भगवद्गीतेत ज्ञान आणि विज्ञान यांची सुंदर व्याख्या आढळते. जड सृष्टीतील नानाविध पदार्थांच्या मुळाशी एकच अव्यक्त परम तत्त्व (परमात्मा) आहे, असे ज्याने समजते ते ‘ज्ञान’. तर, या एकाच मूलभूत तत्त्वापासून सृष्टीतील अनेक भिन्न भिन्न पदार्थांची निर्मिती कशी झाली, असे ज्याने समजते, ते म्हणजे ‘विज्ञान’ (उदा: भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र, इत्यादी). म्हणजेच आपण एक मध्यबिंदू आहोत. एकात्मतेकडून भिन्नतेकडे प्रवास केल्यास आपण वैज्ञानिक प्रगती साधू शकतो. त्याउलट भिन्नतेकडून एकात्मतेकडे प्रवास केल्यास अध्यात्मिक प्रगती साधू शकतो. विज्ञान मनुष्याला बहिर्मुख (extrovert), तर अध्यात्म अंतर्मुख (introvert) बनवते.

वैज्ञानिक प्रगतीमुळे बदलेल्या जीवनशैलीचे विपरीत परिणाम हळूहळू दृश्यरूप होत आहेत. जीवनात अस्थैर्य वाढीस लागले आहे. अशा समयी आपण कोणती वाट निवडायची आणि प्रगती साधायची, याचा प्रत्येकाने अंतर्मुख होऊन विचार करणे, हीच खरी काळाची गरज बनली आहे.