विज्ञान आणि अध्यात्म

सध्याचं युग हे आधुनिक तंत्रज्ञानाचं युग आहे. माहिती तंत्रज्ञानातील अफाट प्रगतीमुळे मनुष्याचे जीवनमान पूर्णपणे बदलून गेले आहे. दैनंदिन जीवनात पदोपदी आपण विज्ञान – तंत्रज्ञानाचा अनुभव घेतोय. आधुनिक शास्त्रज्ञांनी तर मनुष्याला अज्ञात असणाऱ्या असंख्य गोष्टींवर अविरत संशोधन करून निसर्गातील अनेक अनाकलनीय पैलूंवर प्रकाश टाकला आहे. अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टी आता मानवाला अवगत झाल्या आहेत. मानवीय जनुकांच्या निर्मितीपासून ते अगदी अथांग पसरलेल्या अवकाशातील असंख्य आकाशगंगा, इत्यादी असंख्य प्रश्नांची उकल आपल्याला होऊ लागली आहे. एकूणच मानव समाजाच्या ज्ञानकक्षा प्रचंड रुंदावल्या आहेत. या रुंदावलेल्या कक्षेत अध्यात्म नेमके कुठे बसते? विज्ञानाच्या कसोटीवर त्याचे परीक्षण आपल्याला करता येईल का?

बुद्धी व मन ही मानवाला लाभलेली निसर्गदत्त देणगी आहे, ज्याच्या जोरावर माणसाने आपली प्रगती साधली आहे. सभोवताली सृष्टीत घडणाऱ्या विविध घटनांचा अर्थबोध करून घेण्याची धडपड तो करत सदैव असतो. याच बुद्धीच्या जोरावर मानवाने ‘असे का होते?’ या मूलभूत प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यास प्रारंभ केला आणि त्यातून विविध शास्त्रांचा उगम झाला. ज्ञानशाखांची निर्मिती आणि विकास झाला. अनेक गोष्टींबाबत तत्त्वचिंतन सुरु झाले, ज्यातून निरनिराळ्या तत्त्वविचारांचा उदय झाला. सभोवतालच्या सृष्टीत घडणाऱ्या घटनांचा सूक्ष्म विचार होऊ लागला आणि त्यातून अनेक रहस्य उलगडली गेली. ‘असे का होते?’ या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्याच्या प्रक्रियेलाच आपण ‘विवेचन’ असे म्हणतो. भारतीय तत्त्वविचारानुसार या विवेचनाचे मुख्यतः तीन स्तर होतात. त्याची माहिती घेतल्यास आपल्याला विज्ञान आणि अध्यात्म यांच्यातील संबंध लक्षात येण्यास मदत होईल. हे तीन स्तर समजून घेण्यासाठी एक नमुना घेऊया. रोज सकाळी आकाशात सूर्य उगवतो आणि तो आपल्याला प्रकाश, उष्णता देतो. या प्रक्रियेचे आपण तीन प्रकारे विवेचन करण्याचा प्रयत्न करूयात.

  1. आधिभौतिक विवेचन: भौतिक सृष्टीतील पदार्थ आपल्या इंद्रियांना जसे अवगत होतात, त्यानुसार त्यांचा विचार अथवा अभ्यास करणे म्हणजे आधिभौतिक विवेचन. सूर्य आपल्याला डोळ्यांनी दिसतो. त्याच्या प्रकाश आपल्या डोळ्यांना, तर उष्णता त्वचेला कळते. संबंधित इंद्रियांना त्याची जाणीव झाल्यावर आपल्या विचार प्रक्रियेस प्रारंभ होतो. मग आपण सूर्याचा आकार, त्याचे वस्तुमान, तापमान, तेथे होणाऱ्या रासायनिक प्रक्रिया, सूर्याचे आकाशातील स्थान, गती, पृथ्वीपासून अंतर, इत्यादी भौतिक घटकांचा अभ्यास करतो आणि ‘असे का’ याचे उत्तर मिळवतो. हे झाले आधिभौतिक विवेचन.
  2. अधिदैविक विवेचन: आपल्या इंद्रियांना अवगत होणाऱ्या वस्तूंच्या मुळशी एखादे अन्य तत्त्व असून ते भौतिकतेच्या पलीकडील आहे आणि एखादी देवता ते अचिंत्य तत्त्व संचालित करत असते, असे मानणे म्हणजे अधिदैविक विवेचन. सूर्य उगवतो, तो आपल्याला प्रकाश व उष्णता देतो याला सूर्याचे वस्तुमान, आकार, रासायनिक प्रक्रिया अशा भौतिक घटकांबरोबच त्याच्या पलीकडे असणारी एखादी अनाकलनीय शक्ती कार्यरत आहे, असा विचार करून त्या शक्तीला सूर्याला कार्यान्वित करणारी देवता मानणे, म्हणजे अधिदैविक विवेचन. म्हणूनच आपल्या संस्कृतीत सृष्टीतील विविध घटकांना देवतांचा मान दिला आहे व आपण त्यांची उपासना करतो.
  3. अध्यात्मिक विवेचन: जड सृष्टीत दिसणाऱ्या सर्व भिन्न भिन्न पदार्थांच्या ठायी एकच अचिंत्य शक्ती आहे, असे म्हणणे म्हणजे अध्यात्मिक विवेचन. अर्थात, आपल्याकडे रूढ असणारा वेद व उपनिषदातील विचार. सूर्य आपल्याला डोळ्यांनी दिसतो, त्याची उष्णता त्वचेला जाणवते. म्हणजेच काय, तर सूर्याचे अस्तित्त्व आपल्याला आपल्या ज्ञानेंद्रियांमुळे कळते. परंतु, या इंद्रियांच्या पार अर्थात इंद्रियातीत असे एक तत्त्व असून हे तत्त्व सर्वत्र भरले आहे आणि हा इंद्रियांना भासणारा सूर्य व अन्य सृष्टी हे त्या तत्त्वाचेच एक रूप आहे, असा विचार करणे म्हणजे अध्यात्मिक विवेचन.

या तीन प्रकारच्या विवेचानांचा अभ्यास केल्यास आपल्याला पटकन लक्षात येईल कि, सुरुवातीला आपण ज्या विज्ञानाचा उल्लेख केला ते विज्ञान हे ‘आधिभौतिक विवेचन’ या स्तरावर कार्यान्वित होते. विज्ञानाच्या मदतीने आपण सृष्टीतील जड पदार्थांचा (आपल्या पंच ज्ञानेंद्रियांना समजणारे पदार्थ म्हणजेच ‘जड पदार्थ’) अभ्यास करू शकतो. यासाठी मानवाने जी उपकरणे तयार केली तीसुद्धा त्याला ज्ञात होणाऱ्या पाच गुणांच्या (रूप, गंध, शब्द, रस, स्पर्श) आधारे तयार केली. अध्यात्मिक विवेचन मात्र इंद्रियातीत तत्त्वाचा विचार करते. त्यामुळे अशा तत्त्वाचे मोजमाप आधिभौतिक उपकरणांनी करणे शक्य नाही.

समजा, आपल्याला एखाद्या पदार्थाचे वजन मोजायचे आहे. त्याकरिता आपल्याला तापमापक (thermometer) वापरून चालणार नाही, कारण वस्तूचे वजन मोजण्याची क्षमता तापमापक या उपकरणात नाही. वजन मोजण्यासाठी आपल्याला वजनकाट्याचीच गरज भासणार. त्याचबरोबर, तापमापकाने वजन मोजता येत नाही, म्हणजे वजन हे तत्त्व अस्तित्त्वातच नाही, असे मुळीच म्हणता येणर नाही. कारण दोष तत्त्वाचा नसून ते अभ्यासण्यासाठी वापरलेल्या साधनाचा आहे. अध्यात्मिक तत्त्वे वैज्ञानिक उपकरणांनी तपासून पाहणे, म्हणजे तापमापकाने वस्तूचे वजन मोजण्याचा प्रयत्न केल्यासारखेच आहे. विज्ञान आणि अध्यात्म या दोन वेगळ्या मिती (dimensions) आहेत. वैज्ञानिक उपकरणांनी अध्यात्माचे मोजमाप शक्य नाही, आणि ‘मोजता येत नाही’ म्हणून त्याचे अस्तित्त्व नाकारणे तर्कसंगत ठरणार नाही. विज्ञान हे इंद्रियांच्या अनुभवावर, तर अध्यात्म हे इंद्रियातीत अनुभूतीवर सिद्ध होते.

जाता जाता आणखी एक छोटासा विचार. भगवद्गीतेत ज्ञान आणि विज्ञान यांची सुंदर व्याख्या आढळते. जड सृष्टीतील नानाविध पदार्थांच्या मुळाशी एकच अव्यक्त परम तत्त्व (परमात्मा) आहे, असे ज्याने समजते ते ‘ज्ञान’. तर, या एकाच मूलभूत तत्त्वापासून सृष्टीतील अनेक भिन्न भिन्न पदार्थांची निर्मिती कशी झाली, असे ज्याने समजते, ते म्हणजे ‘विज्ञान’ (उदा: भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र, इत्यादी). म्हणजेच आपण एक मध्यबिंदू आहोत. एकात्मतेकडून भिन्नतेकडे प्रवास केल्यास आपण वैज्ञानिक प्रगती साधू शकतो. त्याउलट भिन्नतेकडून एकात्मतेकडे प्रवास केल्यास अध्यात्मिक प्रगती साधू शकतो. विज्ञान मनुष्याला बहिर्मुख (extrovert), तर अध्यात्म अंतर्मुख (introvert) बनवते.

वैज्ञानिक प्रगतीमुळे बदलेल्या जीवनशैलीचे विपरीत परिणाम हळूहळू दृश्यरूप होत आहेत. जीवनात अस्थैर्य वाढीस लागले आहे. अशा समयी आपण कोणती वाट निवडायची आणि प्रगती साधायची, याचा प्रत्येकाने अंतर्मुख होऊन विचार करणे, हीच खरी काळाची गरज बनली आहे.

इंद्रियातीत

आपल्याकडे अध्यात्म विषयक ग्रंथांमध्ये ‘इंद्रियातीत’ ही संज्ञा अनेकदा आढळते. विश्वातील परम अविनाशी तत्त्वाचे वर्णन करताना ‘परमात्मा इंद्रियातीत आहे’ असे वाचावयास मिळते. ‘ज्ञानेंद्रिये’ या संकल्पनेबद्दल आपण शाळेत असताना अगदी प्राथमिक इयत्तांमध्ये शिकलो आहोत. पण जेव्हा आपण इंद्रियातीत असे म्हणतो, तेव्हा त्याचा शब्दशः अर्थ असा होतो ‘इंद्रियांच्या पलिकडील’. त्या अनुषंगाने साहजिकच येथे काही प्रश्न निर्माण होतात कि, या संज्ञेतील इंद्रिये म्हणजे नक्की कोणती? आणि या इंद्रियांच्या पलीकडे असणारे म्हणजे नक्की काय? याच प्रश्नांचा मागोवा घेणारा हा संक्षिप्त लेख!

इंद्रियातीत या संज्ञेत दोन उपसंज्ञा आहेत – इंद्रिय आणि अतीत. त्यातील प्रत्येक संज्ञेचा थोडक्यात विचार करूयात. भारतीय तत्त्वविचारानुसार निसर्गाने मनुष्याला पाच ज्ञानेंद्रिये आणि पाच कर्मेंद्रिये अशी दोन प्रकारची इंद्रिये बहाल केली आहेत. पंच ज्ञानेंद्रिय समुहात डोळे, कान, नाक, जीभ व त्वचा यांचा समावेश होतो. ही ज्ञानेंद्रिये सृष्टीतील प्रत्येकी एका गुणाचे ज्ञान आपल्याला  करून देतात. डोळ्यांनी आपण पाहतो, अर्थात ‘रूप’ या गुणाचे ज्ञान आपल्याला डोळ्यांनी होते. कानांनी आपण ऐकतो, म्हणून ‘शब्द’ या गुणाचे ज्ञान आपल्याला कान करून देतात. आपण नाकाने वास घेतो, म्हणजेच नाकाने आपल्याला ‘गंध’ हा गुण समजतो. जिभेवर पदार्थ ठेवल्यावर क्षणात त्याची चव आपल्याला कळते, कारण ‘रस’ या गुणाचे ज्ञान जीभेमुळे होते. त्वचा आपल्याला ‘स्पर्श’ या गुणाशी अवगत करते. थोडक्यात, डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा यांमुळे आपल्याला अनुक्रमे रूप, शब्द, गंध, रस आणि स्पर्श या गुणांचे ज्ञान होते, म्हणून त्यांना आपण ज्ञानेंद्रिये असे संबोधतो. तर, पंच कर्मेंद्रिय या समुहात हात, पाय, वाणी, गुद आणि उपस्थ अशा पाच इंद्रियांचा समावेश होतो.

‘गीतारहस्य’ या सुप्रसिद्ध ग्रंथात लोकमान्य टिळकांनी मानवी शरीराची तुलना कारखान्याशी केली आहे. ते लक्षात घेतल्यास या इंद्रियांचे आपल्या शरीरातील कार्य समजायला सोपे जाईल. कारखाना म्हटला कि त्यात मुख्यतः तीन घटकांचा समावेश होतो: कच्चा माल (Input), त्यावरील प्रक्रिया (Process) व त्यापासून तयार झालेला पक्का माल (Output). आपल्या शरीराच्या कारखान्यातसुद्धा हे तीन घटक अव्याहत कार्यरत असतात. ज्ञानेंद्रिय या कारखान्यात कच्चा माल पुरवतात. मन व बुद्धी त्यावर प्रक्रिया करतात आणि कर्मेंद्रिय कारखान्यात तयार झालेला माल बाहेर पाठवण्याचे कार्य करतात. ज्ञानेंद्रिये ही कारखान्याला ज्ञान पोचवणारी, तर कर्मेंद्रिये कर्म प्रकट करणारी द्वारे आहेत.

एखादं उदाहरण बघुयात म्हणजे मग या शरीररूपी कारखान्याची कार्यपद्धती आपल्या लगेच लक्षात येईल. समजा, आपण रस्त्याने जात आहोत व तेवढ्यात आपल्याला गरमागरम बटाटे वड्यांचा वास येतोय. साहजिकच आपल्या तोंडाला पाणी सुटतं आणि मग त्या गाडीवर जाऊन आपण वड्यांवर यथेच्छ ताव मारतो. हा प्रसंग आपल्यापैकी अनेकांनी अनुभवला असेल. या उदाहरणामध्ये आता कारखान्याचे रूपक जोडून पाहण्याचा प्रयत्न करूयात. रस्त्याने जात असताना बाजूला असणाऱ्या बटाटे वड्यांच्या गाडीचे ज्ञान आपल्याला कसे झाले? तर, आपल्या नाकाने वड्यांचा वास घेतला (गंध गुण), थोडं पुढे गेल्यावर ती गाडी प्रत्यक्ष नजरेस पडली (रूप गुण). म्हणजेच आपली ज्ञानेंद्रिये कार्यरत झाली आणि त्यांनी ज्ञानरुपी कच्चा माल कारखान्यात पाठवला. मग आपल्या मनाला वड्यांचा वास आवडला आणि बुद्धीने ते खाण्याचा निर्णय घेतला, ही झाली प्रक्रिया. एकदा निर्णय झाल्यावर आपले ‘पाय’ नकळत त्या गाडीकडे वळले आणि ‘हातां’नी वडे उचलून आपण ‘तोंडा’ने त्या वड्यांवर ताव मारला. म्हणजेच येथे आपली कर्मेंद्रिये कार्यरत होऊन बुद्धीने ठरवेलेले कार्य त्यांनी प्रत्यक्ष प्रकट केले.

इंद्रियांचा तपशीलवार विचार करून आपण पुढल्या प्रश्नाकडे वळूया. ‘इंद्रियांच्या पलीकडे’ म्हणजे नेमके काय? याचे उत्तर शोधायचा प्रयत्न करूयात. वरती म्हटल्याप्रमाणे ज्ञानेंद्रिये आपल्याला सृष्टीतील पाच गुणांचे ज्ञान करून देतात. आता असा विचार करूया कि, समजा मनुष्याला डोळेच नसते तर काय झाले असते? अर्थातच आपल्याला काही दिसले नसते. म्हणजेच आपल्याला ‘रूप’ या गुणाचे ज्ञान झालेच नसते. त्या गुणापासून आपण कायमचे वंचित राहिलो असतो. थोडा आणखी विचार केला, तर आपल्या हे सहज ध्यानात येईल कि, मनुष्याला पाच ज्ञानेंद्रिये असल्याने त्याला सृष्टीतील केवळ पाचच गुणांचे ज्ञान होते. त्याहून अधिक गुण जरी या सृष्टीत असले, तरी त्याचे ज्ञान आपल्याला होणे शक्य नाही. कारण आपल्या कारखान्याला कच्च्या मालासाठी केवळ पाचच दरवाजे आहेत. ही मानवी शरीराची मर्यादा आहे. आता असे पहा, नागाला ऐकू येत नाही. त्याच्याकडे श्रवणशक्तीचा अभाव आहे. नागासाठी ‘शब्द’ हा गुण अस्तित्वातच नाही. पण सत्य तसे नाही. सृष्टीत शब्द गुण उपस्थित आहे, परंतु शरीराच्या मर्यादेमुळे नागाला त्याचे ज्ञान होत नाही. त्यामुळेच नागाकरिता शब्द हा गुण ‘इंद्रियातीत’ झाला. या अनादि अनंत सृष्टीत एखादा असा पदार्थ, एखादे द्रव्य किंवा एखादे तत्त्व असे असू शकते कि ज्यामध्ये रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श याव्यतिरिक्त अन्य काही गुण आहेत, परंतु त्याचे ज्ञान मिळवण्याची मानवी शरीराची क्षमताच नाही. मग शेवटी आपल्याला असेच म्हणावे लागते, कि असे तत्त्व ‘इंद्रियातीत’ म्हणजेच या ज्ञानेंद्रियांच्या पाच गुणांच्या पलीकडले आहे.

निसर्गातील सर्वात हुशार प्राणी म्हणून माणूस ओळखला जातो. आदिमानव हळूहळू उत्क्रांत होत गेला. त्याच्या शारीरिक आणि बौद्धिक क्षमतांची वृद्धी झाली. असे असले तरी, ज्ञानेंद्रियांची संख्या तेव्हाही पाच होती व आजही पाचच आहे. आदिमानवाला निसर्गातील पाच गुणांचे ज्ञान व्हायचे आणि आजही आपल्याला फक्त पाचच गुणांचे ज्ञान होते. सहावा गुण जरी अस्तित्वात असला तरी तो जाणून घेण्यास आपण असमर्थ आहोत. त्यामुळे आपण कितीही प्रगत झालो, तरी आपल्याला सदैव मर्यादा असणार. या अनादी निसर्गापुढे मनुष्य प्राणी क्षुद्रच ठरणार. मानवी शरीराची ही मर्यादा लक्षात आली कि आपोआपच या शरीराचा मोह कमी होतो, ‘इंद्रियातीत’ असणाऱ्या तत्त्वाचा ध्यास लागतो आणि आपली अध्यात्मिक मार्गावर वाटचाल सुरु होते…..

मला उमजलेले ‘अध्यात्म’

काल टीव्हीवर चित्रपट पाहताना सहज एक विचार मनात आला. अगदी लहानपणी चित्रपट पाहताना त्यात दिसणारं सारं काही तंतोतंत खरं आहे, असं वाटायचं. अगदी समोरच सगळं घडतंय आणि आपणही त्याचाच भाग आहोत, असा अनुभव असायचा. त्यामुळे त्यात मनही नकळत गुंतायचं. पडद्यावर दिसणारा नायक म्हणजे ‘मी’च आहे असं वाटायचं. त्या वेळेपुरतं त्याचं आयुष्य मीच जगतोय, असाच समाज निर्माण व्हायचा. आणि त्याचा प्रभाव इतका असायचा कि चित्रपट संपल्यावरसुद्धा काही वेळ आपण तोच नायक आहोत असा आभास निर्माण व्हायचा.

पुढे जसं वय वाढलं तशी समाज वाढली. चित्रपट हे असं माध्यम आहे, ज्यात काल्पनिक कथानक प्रेक्षकांसमोर जिवंत करून उलगडल्या जातात. कथेतील नायक, त्याचे आयुष्य, त्यात दिसणाऱ्या भावभावना इत्यादी गोष्टी पूर्णतः काल्पनिक आणि क्षणभंगूर आहेत. हे एकदा कळल्यानंतर चित्रपट पाहताना स्वाभाविकच एक अंतर निर्माण झालं. त्यात गुंतण्याचे प्रमाण कमी झालं.

आपले जीवन आणि अध्यात्माचेही तसेच काहीसे नाते असावे. आपले आयुष्य म्हणजे जणू नियतीने निर्धारित केलेल्या कालावधीतील चित्रपट आहे. त्याचे नायक आपणच असतो. यात नायकाप्रमाणे आपण आनंदतो, दुःखी होतो, अनेक चांगले वाईट अनुभव उपभोगतो. आणि मुख्य म्हणजे या सभोवतालच्या भौतिक गोष्टीत गुंतून पडतो. त्या भावना, अनुभवांचे आपल्या चित्तावर नकळत संस्कार होतात. परंतु जेव्हा आत्मज्ञानाची प्रचिती होते, तेव्हा ‘मी कोण’ या प्रश्नाच्या उत्तराचा प्रवास सुरु होतो. या भौतिक भावना उपभोगणारा ‘मी’ आणि ‘खरा मी’ यातील भेद आहे, हे उमजायला लागते. माझ्या सभोवताली दिसणारे हे भौतिक जग नश्वर आहे, हे लक्षात येते. आणि स्वाभाविकच खरा मीआणि माझे चित्रपटासमान भासमान असणारे आयुष्ययात सहजच अंतर निर्माण होते. आयुष्यात उमटणाऱ्या सुख-दुःख, यश-अपयश इत्यादी गोष्टींचा आपल्यावर फार परिणाम होत नाही. मन हळूहळू स्थिरावते. भावभावनांच्या लाटा स्थिरावून मन शांत आणि स्थिर होते. स्थितप्रज्ञ वृत्तीकडे आपली वाटचाल सुरु होते. अज्ञानाच्या गुहेत ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित होतो. कदाचित यालाच अध्यात्मम्हणत असावेत.

माझ्या अतिशय मर्यादित बुद्धीला जे उमगलं, ते लिहिण्याचा केलेला हा एक बाळबोध प्रयत्न! आपल्या सर्वांच्या जीवनात आत्मज्ञानाचा किरण येवो, हीच प्रार्थना..