मनाचिये गुंती

गेले काही दिवस कामाच्या इतर व्यापामुळे लिखाण मागे पडलं. मनासारखं काही सुचत नव्हतं. सुचलेलं मनाला आवडत नव्हतं. पण मी अगदी मनापासून ठरवलंच कि आता लिहायचंच आणि निग्रहाने लिहायला बसलो. लिहायला वेळ काढला, पण विषय सापडत नव्हता. कारण, सुचणं – न सुचणं हे सगळे मनाचे खेळ.. पण शेवटी मनानेच मला विषय सुचवला. मनावर लिहिण्याचा! वरील वाक्यात अनेकदा ‘मन’ या संज्ञेचा उपयोग झाला. इतकी दैनंदिन वापरातील संज्ञा असूनही आपल्याला मनाविषयी अनेक प्रश्न पडतात. मन हे इंद्रिय शरीरात नेमकं कुठे आहे? त्याचे काम काय? मन भावना निर्माण करते का? असे एक ना अनेक मनाविषयीचे प्रश्न मनात येत असतात. वरवर सोपे दिसत असले तरी, हे प्रश्न मोठे गुंतागुंतीचे आहेत. याच प्रश्नांची उत्तरं शोधण्याचा हा छोटासा प्रामाणिक प्रयत्न!

मागील लेखात आपण मानवी शरीरातील पाच ज्ञानेंद्रिये व पाच कर्मेंद्रिये यांची माहिती घेतली. ती इंद्रिये आपल्या डोळ्यांना दिसतात, म्हणजेच ती प्रकट स्वरुपात (manifested) असतात. त्यांना स्थूल इंद्रिये  म्हणून संबोधले जाते. परंतु त्याखेरीज निसर्गाने आपल्याला काही अप्रकट स्वरुपातील (subtle) अर्थात सूक्ष्म इंद्रिये प्रदान केली आहेत. जसे कि, मन, बुद्धी, चित्त, अहंकार, इत्यादी. विवेक-चूडामणि या ग्रंथात आदि शं‍कराचार्यांनी मन, बुद्धी, चित्त व अहंकार यांना अंत:करण-चतुष्टय असे संबोधले आहे. या अंत:करण समूहातील प्रत्येक सूक्ष्म इंद्रियावर एक स्वतंत्र लेख होऊ शकतो. त्यामुळे त्यातील केवळ ‘मन’ या इंद्रियाचा विचार आपण या लेखात करणार आहोत.

मनाचे स्थान नेमके कोणते याचा विचार केल्यास त्याचे कार्य काय याचाही किंचित उलगडा होऊ शकतो. मनाच्या स्थानाचे थेट वर्णन भगवद्गीतेत सापडते. गीतेतील तिसर्‍या अध्यायातील ४२व्या श्लोकात सूक्ष्म इंद्रियांची क्रमवारी (hierarchy) वर्णन केली आहे. क्रमवारीत सर्वात निम्न स्तरावर इंद्रिये आहेत. त्यांचे कार्य सर्वात कनिष्ठ दर्जाचे असते. मन हे इंद्रियांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. मनाहून श्रेष्ठ बुद्धी आहे, तर त्याहून आत्मा सर्वश्रेष्ठ आहे. या क्रमवारीत आत्म्याचे स्थान सर्वोच्च आहे. म्हणजेच, मनाचे स्थान इंद्रिये व बुद्धी यांच्या दरम्यान आहे. आचार्य विनोबा भावे म्हणतात, ‘मन हे इंद्रिय व बुद्धी यांना जोडण्याचं काम करते. तराजूची कल्पना केल्यास, पारड्यात एका बाजूला इंद्रिये, तर दुसर्‍या बाजूला बुद्धी असते व तराजूच्या बरोब्बर मध्यभागी मन असते.’ यावरून आपण इतका अंदाज लावू शकतो कि, मनाचे कार्य इंद्रियांहून श्रेष्ठ दर्जाचे परंतु बुद्धीशी तुलना करता कमी दर्जाचे आहे.

मनाचे काम समजून घेण्यासाठी आपल्याला मनाबरोबरच इंद्रिये व बुद्धी यांचाही विचार करावा लागेल. इंद्रिये बहिर्मुख असतात. भौतिक सृष्टीतील निरनिराळ्या गोष्टींशी इंद्रियांचा संपर्क येतो. बाह्य सृष्टीतील या गोष्टींनाच ‘विषय’ असे संबोधतात. या विषयांशी संबंध आल्यावर ज्ञानेंद्रिये त्याची माहिती मनाला देतात. त्यावरून मन आवड – निवड ठरवते. या आवडी-निवडीनुसार मन ती माहिती बुद्धीसमोर मांडते. तर्काला अनुसरून बुद्धी त्यावर कर्म – अकर्माचा (एखादी क्रिया करावी कि करू नये याचा) निर्णय घेते व तो मनाला सांगते. बुद्धीने दिलेल्या निर्णयानुसार मन इंद्रियांकडून कार्य करवून घेते. महाभारतातील शांतिपर्वात एका श्लोकात मन व बुद्धीचे वर्णन करताना म्हटले आहे, “व्यवसायात्मिका बुद्धिः मनो व्याकरणात्मकम्”. अर्थात, बुद्धी ही सारासार विचार करणारी (व्यवसायात्मक), तर मन हे विस्तार करणारे (व्याकरणात्मक) आहे.

एक उदाहरण घेऊन आपण वरील प्रक्रिया समजून घेऊयात. समजा, आपण जेवायला बसलो आहोत. ताटात विविध पदार्थ वाढले आहेत. त्यात वांग्याची भाजीसुद्धा आहे. वांग्याची भाजी म्हणजे एक विषय. ही वांग्याची भाजी आपल्याला डोळ्यांना दिसते, नाकाने त्याचा वास येतो, जि‍भेला चव कळते. म्हणजेच बाह्य जगातील विषयाची माहिती आपल्या इंद्रियांना झाली. ती माहिती त्यांनी मनाला पोचवली. परंतु, मनाला ती भाजी आवडत नाही. आवडी-निवडीनुसार मनाने आपली बाजू बुद्धीसमोर मांडली. लोकमान्य टिळकांनी मनाला वकिलाची, तर बुद्धीला न्यायाधीशाची उपमा दिली आहे. ज्याप्रमाणे वकील आपली बाजू न्यायाधीशासमोर मांडतो, त्याप्रमाणे मन आपली बाजू बुद्धीसमोर मांडते. त्यावर बुद्धी आपला निर्णय सुनावते कि, प्रकृतीकरिता वांग्याची भाजी चांगली असल्याने ती खाणे आवश्यक आहे. न्यायाधीशांनी निर्णय दिल्यानंतर मन इंद्रियांच्या सहाय्याने त्याची अंमलबजावणी करते. म्हणजेच, आपण सारासार विचार करून नावडीने का होईना, पण ती वांग्याची भाजी खातो व खाताना नकळत म्हणतो, “ही भाजी मला मनापासून आवडत नाही”. कारण आवड-निवड करण्याचे काम आपल्या मनाचेच असते! ही प्रक्रिया पाहता आपल्या लक्षात येईल कि मनाने येथे विस्तारात्मक कार्य केले. इंद्रियांनी ग्रहण केलेले विषय मनाने बुद्धीसमोर विस्तारपूर्वक मांडले व बुद्धीने दिलेला निर्णय इंद्रियांसमोर मांडला. म्हणून मनाला ‘व्याकरणात्मक’ असे म्हटले आहे.

बोलताना आपण सहजच म्हणतो, कि माझ्या मनात अमुक भावना निर्माण झाली. याचे कारण भावना म्हणजे मनावर निर्माण झालेले तरंग. मन हे पाण्यासारखे प्रवाही असते. इंद्रियांचा जेव्हा बाह्य विषयांशी संयोग होतो, तेव्हा त्याचे मनावर तरंग निर्माण होतात. हे निर्माण झालेले तरंग म्हणजेच भावना. स्थिर पाण्यात छोटासा खडा मारला तरी, त्यातून असंख्य तरंग निर्माण होतात. अगदी तसेच, इंद्रियांचा विषय-संयोग झाला कि आपल्या मनात अगणित भावभावनांचे तरंग उमटतात. जे विषय मनाला आवडीचे असतात, ते हवेहवेसे वाटतात, त्यालाच आसक्ती असे म्हणतात. ते मिळवण्यासाठी मनाची धडपड सुरु होते. याउलट जे विषय नावडीचे असतात, ते टाळण्यासाठी मन प्रयत्न करते. एकंदरीतच, मनाची अशी अविरत हालचाल झाली कि त्याचे असंख्य तरंग अर्थात भावना निर्माण होतात.

आपल्याकडे चार वेद प्रसिद्ध आहेत. या वेदांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक अशी सहा वेदांगे म्हटली आहेत. शिक्षा (वेदांच्या पाठांचे योग्य उच्चारण करण्याचे शास्त्र), कल्प (यज्ञयाग आदिसंबंधी माहिती), व्याकरण (शब्दसाधन व शब्दप्रयोग यासंबंधीचे नियम), निरुक्त (वैदिक शब्दकोष), छंद (वैदिक छंद व त्यासंबंधीची विद्या) व ज्योतिष (ग्रह-नक्षत्रे यांची स्थिती-गती, व त्याचा मानवी जीवनावर होणार्‍या परिणाम यासंबंधीचे शास्त्र) अशी ही सहा वेदांगे आहेत. यांच्या अभ्यासानंतरच वेदांचा अभ्यास करता येतो व त्यातील ज्ञानप्राप्ती होऊ शकते. या वेदांगातील एक प्रमुख अंग असणार्‍या ज्योतिषशास्त्रात ‘चंद्र’ या ग्रहाला (ज्योतिषशास्त्रातील ‘ग्रह’ या संज्ञेची व्याख्या खगोलशास्त्रातील ग्रहापेक्षा पूर्णतः भिन्न आहे) मनाचा कारक मानले आहे. कारण चंद्र हा आकाशातील सर्वात गतिमान ग्रह आहे. तसेच चंद्र हा ‘जल’तत्त्वाचा ग्रह आहे. प्रवाहिता हा पाण्याचा अंगभूत गुण आहे. त्यामुळे मनाला पाण्याचीच उपमा दिली आहे. हे पाणी विषय संयोगांमुळे सदैव अस्थिर असते. परंतु, मनाला बुद्धीच्या अधीन केले, बुद्धीच्या ताब्यात ठेवले तर, आपली विषयांची आसक्ती कमी होते. परिणामी, मनाचे पाणी स्थिर होऊ लागते. अशी स्थिरता प्राप्त झाल्यावरच आपल्याला ‘मी खरा कोण’ या प्रश्नाचे उत्तररुपी प्रतिबिंब या पाण्यात दिसू शकते. कारण प्रतिबिंब केवळ स्थिर पाण्यातच दिसते. आपल्या मूळ स्वरुपाची अर्थात आत्म्याची अनुभूती घेण्यासाठी मनाला बुद्धीच्या आधीन करून स्थिर केले पाहिजे. स्थिर झालेल्या मनातच आत्म्याचे प्रतिबिंब दिसू शकेल व बृहदारण्यक उपनिषदांत वर्णन केल्याप्रमाणे ‘अहं ब्रह्मास्मि’ची प्रचिती येईल.

2 thoughts on “मनाचिये गुंती

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s